Πώς να πείσεις μια έφηβη ότι τα σώματα που βλέπει στα social media δεν είναι για σύγκριση με το δικό της; Τι να πεις σε ένα πιτσιρίκο που παίζει βίντεοgame για να τον πείσεις πως ό,τι βλέπει εκεί και στα κοινωνικά δίκτυα δεν ανταποκρίνεται στην πραγματική ζωή; Και πώς να δεσμεύσεις τις εταιρίες Big Tech, των οποίων ο σχεδιασμός, η λογική και ο σκοπός είναι το κέρδος ότι πρέπει να σκεφτούν και την ψυχική υγεία των παιδιών;

Σήμερα, περίπου ένας στους τρεις εφήβους αναφέρει ότι αισθάνεται άγχος, λύπη ή κοινωνικό αποκλεισμό λόγω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Το υπερσεξουαλικό και βίαιο περιεχόμενο, το περιεχόμενο που σχετίζεται με αυτοκτονίες και ο διαδικτυακός εκφοβισμός συγκαταλέγονται στις επιβλαβείς μορφές περιεχομένου στις οποίες εκτίθενται καθημερινά στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, με καταστροφικές επιπτώσεις στην ψυχική τους υγεία.

Σε αυτά τα δύσκολα ζητήματα επιχείρησε να βρει απαντήσεις η επιτροπή των ειδικών -ψυχιατρικής, δικαίου, εκπαίδευσης και άλλων ειδικοτήτων- που συγκροτήθηκε με εντολή της Προέδρου της Κομισιόν για να μελετήσει το θέμα. Την ευθύνη της έκθεσης είχε η δρ Μαρία Μελχιόρ, διευθύντρια ερευνών στο Γαλλικό Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας και Ιατρικής Έρευνας και ο καθηγητής δρ Γιοργκ Φεγκερτ, διευθυντής του Τμήματος Παιδιατρικής και Εφηβικής Ψυχιατρικής, Ψυχοσωματικής και Ψυχοθεραπείας στο Πανεπιστημιακό νοσοκομείο του Ουλμ της Γερμανίας.

Τι συστήνουν οι ειδικοί

Οι ειδικοί της Κομισιόν συνιστούν για παιδιά ως τριών ετών να μην έχουν πρόσβαση καθόλου σε οθόνες. Ωστόσο, αποφεύγουν να μιλήσουν για πλήρη απαγόρευση στην πρόσβαση των παιδιών από 3 έως 13 ετών. Κάνουν λόγο για περιορισμένη πρόσβαση και με επιτήρηση. Και για παιδιά άνω των 14 ετών προτείνουν την αυξανόμενη πρόσβαση στο διαδίκτυο, αν και οι εταιρείες των κοινωνικών δικτύων και videogames συμμορφωθούν με μείωση του σχεδιασμού που προκαλεί εθισμό στο διαδίκτυο και άλλες προϋποθέσεις.

Δεν αναφέρονται μόνο στα κοινωνικά δίκτυα όπως το ΤΙΚ ΤΟΚ, το Instagram και το Facebook αλλά και στα διαδικτυακά παιχνίδια, μια κατηγορία που ονόμασαν «social media plus».

Όμως η Πρόεδρος της Κομισιόν ήταν σαφής: «Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι παιχνίδι. Ενώ τελικά εναπόκειται στους γονείς να αποφασίσουν πότε τα παιδιά θα αποκτήσουν τα πρώτα τους smartphones, αυτό που έχουμε ήδη είναι μια συναίνεση ότι πρέπει να υπάρχει μια ημερομηνία έναρξης για την ηλικία κατά την οποία τα παιδιά μπορούν να εγγραφούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης», τόνισε κατά την παράδοση της έκθεσης στην Κομισιόν.

Ουσιαστικά η φον ντερ Λάιεν προανήγγειλε την ανακοίνωση απαγόρευσης της πρόσβασης των παιδιών στο Διαδίκτυο τον Σεπτέμβριο, κατά την καταστατική της ομιλία State of the Union στο Στρασβούργο. «Όπως ακριβώς δεν δίνουμε στα παιδιά μας τα κλειδιά του αυτοκινήτου πριν πάρουν την άδεια οδήγησης ή δεν τα αφήνουμε να αγοράσουν αλκοόλ μέχρι να τους επιτραπεί νόμιμα, πρέπει να ορίσουμε την ηλικία στην οποία μπορούν να έχουν νόμιμη πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης», σημείωσε.

Άλλωστε, το παράδειγμα της Αυστραλίας, που έγινε η πρώτη παγκοσμίως χώρα που ψήφισε την καθολική απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 16 ετών αποτέλεσε έμπνευση για διάφορες χώρες της Ευρώπης που έχουν αρχίσει να ορίζουν ηλικιακό όριο στην πρόσβαση. Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκαν και Γαλλία και Ελλάδα που μιλούν για απαγόρευση στην πρόσβαση νέων κάτω των 15 ετών.

Τώρα η Κομισιόν ελπίζει ότι με την σύστασή της τον Σεπτέμβριο θα δώσει ξεκάθαρες οδηγίες και στα κράτη-μέλη, αλλά και στις εταιρείες τεχνολογίας για μια ομογενοποιημένη κατάσταση στην Ευρώπη.

Στοιχεία που σοκάρουν

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, σε όλη την Ευρώπη, οι νέοι περνούν πλέον 4 έως 6 ώρες την ημέρα μπροστά σε οθόνες. Έξι ώρες κάθε μέρα – αυτό αντιστοιχεί σε είκοσι χρόνια της ζωής τους!

Ηλεκτρισμός αντί για φυσικό αέριο: Πώς η Κομισιόν αλλάζει το ενεργειακό μοντέλο της Ευρώπης

Ταυτόχρονα, σε όλη την Ευρώπη, σχεδόν το 60% των μικρών παιδιών έχουν βιώσει συναισθηματικά ή ψυχοκοινωνικά προβλήματα στο διαδίκτυο. Και μέρα νύχτα, οι γονείς βλέπουν πολύ καλά τις συνέπειες αυτού: απώλεια ύπνου, κατάθλιψη, άγχος, διαδικτυακό εκφοβισμό, έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο. Όλα αυτά συμβαίνουν ενώ ο εγκέφαλος των παιδιών μας εξακολουθεί να αναπτύσσεται.

Η έκθεση δίνει μεγάλη έμφαση στην αρμοδιότητα και υποχρέωση των εταιριών να αποδείξουν ότι οι υπηρεσίες τους δεν βλάπτουν.

«Στην Ευρώπη, όποιος αναπτύσσει ένα προϊόν είναι υπεύθυνος για την ασφάλειά του. Οι κατασκευαστές αυτοκινήτων πρέπει να κάνουν τα οχήματά τους ασφαλή. Δεν περιμένουμε από τα παιδιά να σχεδιάζουν τις δικές τους ζώνες ασφαλείας. Δεν περιμένουμε από τους γονείς να τοποθετούν αερόσακους στο σπίτι. Και το ίδιο πρέπει να ισχύει και για τις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας», σημείωσε η Πρόεδρος. «Οι πλατφόρμες έχουν καθήκον φροντίδας προς τους χρήστες τους, ειδικά προς τους πιο ευάλωτους χρήστες τους».

Ήδη, ο Νόμος περί Ψηφιακών Υπηρεσιών (DSA) της ΕΕ δεσμεύει τους παρόχους να αφαιρούν επιβλαβείς λειτουργίες – εθιστικούς αλγόριθμους, σκοτεινά μοτίβα, επιβλαβές περιεχόμενο ή ανεπιθύμητες επαφές. Η Κομισιόν μάλιστα έχει ήδη λάβει μέτρα – κατά του εθιστικού σχεδιασμού του TikTok και μόλις την περασμένη εβδομάδα κατά της Meta.

Κατά την παρουσίαση της έκθεσης, τα μέλη της συντακτικής ομάδας ήταν πιο ευέλικτα. «Δε θέλουμε να επιβάλουμε απαγορεύσεις γιατί αυτό θα οδηγήσει σε ποινικοποίηση παιδιών και γονιών και θέλουμε να το αποφύγουμε. Ο ευρωπαϊκός νόμος προβλέπει ήδη κυρώσεις για τις εταιρίες που δε συμμορφώνονται και εκεί θέλουμε να ρίξουμε την πίεσή μας. Επίσης, θέλουμε να διαχωρίσουμε τα καλά του Διαδικτύου από τα εθιστικά μοτίβα κάποιων πλατφορμών», είπε ένα από αυτά απαντώντας σε ερώτηση του «Φ».

Τι προτείνουν οι ειδικοί

Οι συστάσεις των ειδικών αναλυτικά:

Τα παιδιά κάτω των 3 ετών εκτίθενται κυρίως σε σχεσιακούς κινδύνους και περισπασμούς της τεχνολογίας (technoference)1 ως παθητικοί χρήστες του διαδικτύου. Οι κίνδυνοι πηγάζουν σε μεγάλο βαθμό από το γεγονός ότι οι φροντιστές υποκαθιστούν την άμεση αλληλεπίδραση με χρόνο μπροστά στην οθόνη ώστε να ηρεμήσουν τα παιδιά ή να αποσπάσουν την προσοχή τους. Τούτο μπορεί να επηρεάσει το εύρος της προσοχής των παιδιών, τη γλωσσική και την κοινωνικοσυναισθηματική τους ανάπτυξη.

Τα παιδιά μεταξύ 3 και 5 ετών, ως πρώιμοι ανεξάρτητοι χρήστες με επίβλεψη, είναι όλο και πιο ευάλωτα στους κινδύνους που υπάρχουν σε διαδικτυακά περιβάλλοντα και σχετίζονται με την υψηλότερη έκθεση σε οθόνες. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και άλλες ψηφιακές υπηρεσίες που βελτιστοποιούνται για να προσφέρουν άμεση ικανοποίηση, επαναλαμβανόμενη ανταμοιβή και συνεχή εξωτερικά ερεθίσματα είναι εντελώς ακατάλληλα για τις αναπτυσσόμενες ικανότητες των παιδιών και μπορούν να βλάψουν τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξή τους.

Μεταξύ 6 και 9 ετών, η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και άλλων ψηφιακών υπηρεσιών από τα παιδιά επεκτείνεται σημαντικά. Η εξωτερική ανάδραση από τον διαδικτυακό κόσμο (για παράδειγμα, τα like, οι βαθμολογίες και οι πίνακες κατάταξης) διασταυρώνεται με την αναδυόμενη αυτοεκτίμηση που βασίζεται στην ανάπτυξη ικανοτήτων στον πραγματικό κόσμο. Τούτο μπορεί να εντείνει το άγχος σχετικά με τις επιδόσεις και τη σύγκριση με συνομηλίκους, αυξάνοντας την ευπάθεια στον κυβερνοεκφοβισμό, τη ρητορική μίσους και την παρενόχληση από συνομηλίκους.

Μεταξύ 10 και 12 ετών, η πρόσβαση των παιδιών στους χώρους των μέσων κοινωνικής δικτύωσης+ καθίσταται βασική προϋπόθεση για τη συμμετοχή στην κοινωνία. Στην ηλικία αυτή, τα παιδιά έρχονται αντιμέτωπα με την οξύτατη σύγκλιση των αναπτυξιακών ευαισθησιών και της ενίσχυσης μέσω πλατφορμών. Τα συστήματα αλγοριθμικών συστάσεων εντείνουν την κοινωνική σύγκριση, την έκθεση σε επιβλαβές ή παράνομο περιεχόμενο (που περιλαμβάνει υλικό σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών, εξτρεμιστική προπαγάνδα και παραπληροφόρηση) και σε εθιστικά μοτίβα σχεδιασμού που αυξάνουν τα συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους.

Πρόσφατες έρευνες προοπτικών δείχνουν ότι η απόκτηση smartphone για πρώτη φορά στα 12 (αντί στα 13) μπορεί να συνδέεται με υψηλότερο κίνδυνο κατάθλιψης και άλλων προβλημάτων ψυχικής υγείας μετά από ένα έτοςvi. Το παράδειγμα αυτό αναδεικνύει το γεγονός ότι, γενικά, τα παιδιά είναι ιδιαίτερα ευάλωτα πριν από το 13ο έτος της ηλικίας τους.

Μεταξύ 13 και 15 ετών, οι έφηβοι μεταβαίνουν από τη χρήση με επίβλεψη στην προοδευτικά αυτόνομη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και άλλων ψηφιακών υπηρεσιών. Στην ηλικία αυτή, οι παραδοσιακές μορφές επίβλεψης από φροντιστές και εκπαιδευτές στο σχολείο καθίστανται όλο και πιο αναποτελεσματικές. Οι κίνδυνοι διαμορφώνονται όλο και περισσότερο από τις δομές των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και άλλων ψηφιακών υπηρεσιών, και όχι μόνο από την ατομική συμπεριφορά.

Τέλος, μεταξύ 16 και 18 ετών, οι έφηβοι βιώνουν ένα στάδιο ολοένα και εντονότερης παγίωσης της ταυτότητάς τους και αυξανόμενης αυτονομίας. Οι εξελισσόμενες ικανότητες των εφήβων τούς εφοδιάζουν καλύτερα ώστε να κατανοούν και να χειρίζονται τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν στο διαδίκτυο. Ωστόσο, η νευροβιολογική ανάπτυξη απέχει πολύ από την ολοκλήρωσή της και οι κίνδυνοι εθισμού, άγχους και προβλημάτων ψυχικής υγείας επιδεινώνονται από τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και άλλων ψηφιακών υπηρεσιών. Οι έφηβοι σε αυτή την ηλικία πρέπει να αποκτήσουν τις απαραίτητες δεξιότητες (για παράδειγμα, κριτική σκέψη και αξιολόγηση) για να πλοηγηθούν με επιτυχία και ασφάλεια στον ψηφιακό κόσμο και να αξιοποιήσουν πλήρως τις δυνατότητές του.

Ομοιόμορφη προστασία ζητούν οι ευρωβουλευτές

Μια ευρωπαϊκή απάντηση ζητούν πολλοί ευρωβουλευτές.

Το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ / EPP Group) υποδέχθηκε θετικά την έκθεση, αλλά ζητά ακόμη αυστηρότερα μέτρα, προτείνοντας ένα ενιαίο ευρωπαϊκό όριο ηλικίας τα 16 έτη για την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Η ευρωβουλευτής του ΕΛΚ, Ντόρα Ντάβιντ (Dóra Dávid), δήλωσε ότι η πρόταση των ειδικών για περιορισμούς κάτω των 13 ετών ενδέχεται να αποδυναμώσει το ισχύον καθεστώς προστασίας δημιουργώντας περιττές εξαιρέσεις. Το ΕΛΚ τονίζει ότι τα παιδιά σε όλη την Ευρώπη αντιμετωπίζουν τους ίδιους κινδύνους και αξίζουν ομοιόμορφη προστασία, χωρίς αποσπασματικές προσεγγίσεις

Το ΕΛΚ, ευθυγραμμιζόμενο με προηγούμενες διεκδικήσεις του στην Ευρωβουλή ζητά την άμεση μετατροπή των συστάσεων της έκθεσης σε δεσμευτική νομοθεσία που θα περιλαμβάνει:

-Απαγόρευση εθιστικών πρακτικών: Κατάργηση του infinite scrolling (άπειρη κύλιση), του auto-play (αυτόματη αναπαραγωγή) και των reward loops για ανηλίκους.
-Μπλόκο σε αλγορίθμους προτάσεων: Απαγόρευση των συστημάτων σύστασης περιεχομένου που βασίζονται στη δημιουργία προφίλ (profiling) των παιδιών. 
-Προστασία από εμπορική εκμετάλλευση: Απαγόρευση στοχευμένων διαφημίσεων και οικονομικών κινήτρων για παιδιά-influencers (kidfluencing). 
-Ρύθμιση της Τεχνητής Νοημοσύνης: Αυστηροί κανόνες για εργαλεία Generative AI, chatbot συντροφικότητας και εφαρμογές παραγωγής γυμνού. 

«Τους τελευταίους μήνες έχουμε δει πολλά κράτη μέλη της ΕΕ να προτείνουν ένα ελάχιστο όριο ηλικίας για την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για την προστασία της ψυχικής υγείας των ανηλίκων. Τώρα, είναι καιρός για μια ευρωπαϊκή λύση για να αποφευχθεί ο νομικός κατακερματισμός μεταξύ των χωρών», δήλωσε η Κριστέλ Σαλντεμόζ, ευρωβουλευτής των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών και εισηγήτρια για την προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο.

«Ζητήσαμε μια ευρωπαϊκή ελάχιστη ηλικία για την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η Επιτροπή κινείται τώρα προς αυτή την κατεύθυνση. Ωστόσο, αυτό είναι μόνο το πρώτο βήμα», συμπλήρωσε η Λόρα Μπαγιαρίν, συντονίστρια των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών στην επιτροπή του Ευρωκοινοβουλίου για την εσωτερική αγορά και την προστασία των καταναλωτών.

Και το πάει ένα βήμα παρακάτω: «Σήμερα, τα παιδιά αντιμετωπίζουν μια αυξανόμενη κρίση ψυχικής και σωματικής υγείας και δεν μπορούμε να αφήσουμε τις οικογένειες και τους εκπαιδευτικούς να την αντιμετωπίσουν μόνοι τους. Οι διαδικτυακές επιχειρήσεις πρέπει να λογοδοτούν και οι ψηφιακοί χώροι πρέπει να είναι ασφαλείς. Σε αυτό το πλαίσιο, ο επερχόμενος Νόμος για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη θα αποτελέσει μια κρίσιμη νομοθετική πρόταση για να διασφαλιστεί ότι η ασφάλεια από το σχεδιασμό και εξ ορισμού θα γίνει το πρότυπο και ότι τα παιδιά προστατεύονται αποτελεσματικά στο ψηφιακό περιβάλλον. Αυτό πρέπει να περιλαμβάνει μεγαλύτερη διαφάνεια γύρω από τους αλγόριθμους, ισχυρότερες διασφαλίσεις κατά των σκοτεινών προτύπων και δράση για την αντιμετώπιση των εθιστικών χαρακτηριστικών σχεδιασμού που θέτουν σε κίνδυνο την ευημερία των παιδιών», συμπλήρωσε.

Politico: Ουγγρικό δίκτυο κατασκόπων στόχευε αξιωματούχους της Κομισιόν

«Ο περιορισμός της πρόσβασης των παιδιών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι απαραίτητος, αλλά δεν είναι λύση», σημείωσε από την πλευρά των Ευρωπαίων Φιλελευθέρων η ευρωβουλευτής της Σλοβακίας Βερόνικα Σιφροβά, η οποία συμμετέχει στην Επιτροπή Δημόσιας Υγείας του Ευρωκοινοβουλίου. 

«Οι εθιστικοί αλγόριθμοι, το επιβλαβές περιεχόμενο και οι αλληλεπιδράσεις που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη βλάπτουν την ψυχική υγεία των παιδιών μας. Εάν δεν δράσουμε, η ψυχική ασθένεια των νέων εκτιμάται ότι θα κοστίσει 1,68 τρισεκατομμύρια ευρώ μεταξύ 2024 και 2033. Πρόκειται για κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να την κηρύξει ως τέτοια και να ανταποκριθεί με το επείγον που απαιτεί η συγκυρία», τόνισε.

Η ΕΕ να εγγυηθεί την ασφάλεια των παιδιών και εφήβων

«Είμαστε πεπεισμένοι ότι η Ευρώπη πρέπει να εισαγάγει προστατευτικά μέτρα για να εγγυηθεί την ασφάλεια των παιδιών και των εφήβων στον ψηφιακό κόσμο», υποστήριξε η Μαρία Μελχιόρ.«Τα συμπεράσματά μας είναι πολύ σαφή. Τα παιδιά και οι έφηβοι πρέπει να είναι ασφαλείς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και σε άλλες ψηφιακές υπηρεσίες που χρησιμοποιούν, ανεξάρτητα από την πλατφόρμα», δήλωσε η Γαλλίδα εμπειρογνώμονας.

«Μόνο αφότου αποδειχθεί η τεχνική ασφάλεια και η καταλληλότητα των υπηρεσιών τους για ανηλίκους, θα πρέπει να δοθεί στους παρόχους μέσων κοινωνικής δικτύωσης γενική πρόσβαση σε αυτές τις υπηρεσίες εντός της ενιαίας αγοράς», πρόσθεσε ο συμπρόεδρος της επιτροπής, ο Γιόργκ Φέγκερτ, ο οποίος ζήτησε επίσης «ενίσχυση της εφαρμογής των υφιστάμενων κανονισμών».