Μια ολόκληρη αρχαία πόλη, που για αιώνες διατηρούσε μεγάλο μέρος της ιστορίας της κρυμμένο κάτω από το χώμα της Ηπείρου, αποκτά σταδιακά ξανά τη μορφή και το μέγεθος που είχε όταν αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα αστικά κέντρα του ρωμαϊκού κόσμου. Στην Αρχαία Νικόπολη της Πρέβεζας ολοκληρώθηκε ένας μεγάλος κύκλος έργων προστασίας, αποκατάστασης και ανάδειξης, φέρνοντας στο φως νέους χώρους, εκατοντάδες ευρήματα και μνημεία που αποκαλύπτουν ακόμη περισσότερα για τη ζωή στην πόλη.

Τα έργα εγκαινιάστηκαν από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τασούλα, παρουσία της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, την ώρα που το Υπουργείο Πολιτισμού ανοίγει επίσημα και το επόμενο μεγάλο κεφάλαιο για τον χώρο: την προσπάθεια ένταξής του στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Ο προκαταρκτικός φάκελος έχει ήδη κατατεθεί προς αξιολόγηση, σηματοδοτώντας την έναρξη μιας μακράς και απαιτητικής διαδικασίας διεθνούς αναγνώρισης.

Ένας αρχαιολογικός χώρος που αφηγείται τρεις διαφορετικές εποχές

Η Νικόπολη δεν αποτελεί ένα ακόμη μεμονωμένο αρχαίο μνημείο. Ιδρύθηκε από τον Οκταβιανό Αύγουστο μετά τη νίκη του στη Ναυμαχία του Ακτίου το 31 π.Χ. και εξελίχθηκε σε ένα σημαντικό διοικητικό και οικονομικό κέντρο της ρωμαϊκής εποχής. Στα ερείπιά της διακρίνονται ακόμη οι διαφορετικές ιστορικές φάσεις που πέρασαν από την περιοχή, από τον ελληνιστικό κόσμο και τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέχρι την επικράτηση του Χριστιανισμού και την ύστερη αρχαιότητα.

Αυτό ακριβώς το συνεχές είναι ένα από τα στοιχεία στα οποία βασίζεται η προσπάθεια για την UNESCO. Τα ρωμαϊκά δημόσια κτίρια, οι μεγάλες ιδιωτικές κατοικίες, οι παλαιοχριστιανικές βασιλικές, τα ψηφιδωτά και το σχεδόν ανέπαφο φυσικό τοπίο δημιουργούν ένα μνημειακό σύνολο που δεν αποτυπώνει μία μόνο ιστορική στιγμή, αλλά αιώνες πολιτικών, κοινωνικών και θρησκευτικών μεταβολών.

36 άγνωστοι χώροι μέσα στο «Παλάτι»

Από τις σημαντικότερες αποκαλύψεις των τελευταίων εργασιών προέρχονται από τον λεγόμενο Οίκο Γεωργίου Εκδίκου, γνωστό και ως «Παλάτι», μια τεράστια ρωμαϊκή κατοικία περίπου δέκα στρεμμάτων που καταλαμβάνει ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο της αρχαίας πόλης.

Οι εργασίες δεν περιορίστηκαν στη συντήρηση των ήδη γνωστών τμημάτων. Οι αρχαιολόγοι ανέσκαψαν και τεκμηρίωσαν 36 νέους χώρους και δωμάτια, κυρίως στα δυτικά και ανατολικά διαμερίσματα του συγκροτήματος, ενώ καταγράφηκαν 74 νέες τοιχοποιίες και περισσότερες από 50 γνωστές τοιχοποιίες αποκαλύφθηκαν σε μεγαλύτερο μήκος και ύψος.

Το εύρος των κινητών ευρημάτων είναι εντυπωσιακό. Περισσότερα από 500 αρχιτεκτονικά μέλη, πάνω από 100 τμήματα γλυπτών, κεραμική, επιγραφές, γυάλινα αντικείμενα, τμήματα ψηφιδωτών και κονιαμάτων, περισσότερα από 1.000 μεταλλικά αντικείμενα και πάνω από 1.100 χάλκινα νομίσματα συμπληρώνουν σταδιακά την εικόνα της καθημερινής ζωής σε μία από τις μεγαλύτερες κατοικίες της αρχαίας Νικόπολης.

Η οικία κατασκευάστηκε ήδη από τον 1ο αιώνα μ.Χ. και γνώρισε αλλεπάλληλες οικοδομικές μεταβολές μέχρι και τον 7ο αιώνα. Από επιγραφή που έχει σωθεί είναι γνωστό ότι κατά τον 4ο αιώνα η ιδιοκτησία πέρασε στον Έκδικο Γεώργιο, από τον οποίο προέρχεται και η σημερινή ονομασία του συγκροτήματος.

Το μοναδικό επιτοίχιο ψηφιδωτό της Νικόπολης

Ιδιαίτερη φροντίδα δόθηκε και στο Μικρό Νυμφαίο του συγκροτήματος, όπου βρίσκεται το μοναδικό σωζόμενο επιτοίχιο ψηφιδωτό της Νικόπολης. Το έργο συντηρήθηκε στο πλαίσιο της συνολικής αποκατάστασης, μαζί με τοιχοποιίες και αρχιτεκτονικά στοιχεία, ενώ δύο κίονες αναστηλώθηκαν ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να αντιληφθεί καλύτερα την αρχική μορφή του χώρου.

Η εικόνα που προκύπτει από τα νέα δεδομένα δεν είναι εκείνη ενός απομονωμένου «παλατιού», αλλά ενός σύνθετου οικοδομικού συγκροτήματος που άλλαξε μορφή επανειλημμένα μέσα στους αιώνες. Τα ευρήματα προσφέρουν στους αρχαιολόγους νέα στοιχεία τόσο για την αρχιτεκτονική της Νικόπολης όσο και για την οικονομική και κοινωνική ζωή των ανθρώπων που κατοίκησαν εκεί.

Το Μεγάλο Θέατρο των 8.000 θεατών

Σημαντικές είναι και οι εργασίες στο Μεγάλο Θέατρο, ένα από τα εντυπωσιακότερα μνημεία της αρχαίας πόλης, το οποίο μπορούσε να φιλοξενήσει περίπου 8.000 θεατές. Η δεύτερη φάση των εργασιών, προϋπολογισμού περίπου 3,38 εκατομμυρίων ευρώ, περιέλαβε απομάκρυνση επιχώσεων και επεμβάσεις στο κάτω κοίλο, στις τοιχοποιίες και στους αναλημματικούς τοίχους.

Η αποκατάσταση δεν έχει ολοκληρωθεί. Τον Απρίλιο εντάχθηκε στο νέο ΕΣΠΑ η τρίτη φάση, προϋπολογισμού 3,5 εκατομμυρίων ευρώ, η οποία προβλέπει εργασίες στο σκηνικό οικοδόμημα και στα παρασκήνια, αποκατάσταση της ορχήστρας, συμπλήρωση εδωλίων, δημιουργία προσβάσεων για άτομα με αναπηρία και νέο αποστραγγιστικό σύστημα.

Το Θέατρο αποτελούσε τμήμα του μεγάλου οικοδομικού προγράμματος του Αυγούστου και υπέστη εκτεταμένη ανακαίνιση κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ., όταν η Νικόπολη βρισκόταν σε περίοδο ιδιαίτερης ακμής.

Τα ψηφιδωτά που διηγούνται τη χριστιανική Νικόπολη

Η άλλη όψη της πόλης βρίσκεται στις παλαιοχριστιανικές βασιλικές, όπου η καλλιτεχνική ποιότητα των ψηφιδωτών αποτυπώνει την ακμή της Νικόπολης και μετά τη ρωμαϊκή περίοδο. Στη Βασιλική Α΄ του επισκόπου Δουμετίου και στη Βασιλική Δ΄ πραγματοποιήθηκαν εργασίες συντήρησης και ανάδειξης με συνολική χρηματοδότηση περίπου 550.000 ευρώ.

Τα δάπεδα της Βασιλικής του Δουμετίου ξεχωρίζουν για τα φυτικά και ζωικά μοτίβα, τις σκηνές κυνηγιού και τις θαλάσσιες παραστάσεις, ενώ οι επιγραφές παρέχουν σημαντικές πληροφορίες για την ιστορία και τη λειτουργία του ναού. Πρόκειται για ένα διαφορετικό κεφάλαιο της ίδιας πόλης, όταν η Νικόπολη είχε πλέον μετατραπεί σε σημαντικό χριστιανικό κέντρο.

Ο δρόμος έφυγε από τη μέση – Η αρχαία πόλη ξαναγίνεται ενιαία

Ένα από τα λιγότερο θεαματικά αλλά περισσότερο κρίσιμα έργα για το μέλλον της Νικόπολης ήταν η παράκαμψη του αρχαιολογικού χώρου. Για δεκαετίες, η Εθνική Οδός διέσχιζε το μνημειακό σύνολο, διακόπτοντας ουσιαστικά τη συνέχεια της αρχαίας πόλης.

Η νέα παράκαμψη απομακρύνει πλέον την κυκλοφορία από τον πυρήνα του αρχαιολογικού πάρκου και επιτρέπει την αποκατάσταση της χωρικής ενότητάς του. Για την προσπάθεια ένταξης στην UNESCO το στοιχείο αυτό θεωρείται καθοριστικό, καθώς η διεθνής αξιολόγηση δεν εξετάζει μόνο την ποιότητα των μεμονωμένων μνημείων, αλλά και την ακεραιότητα και την προστασία ολόκληρου του ιστορικού τοπίου.

Ο μακρύς δρόμος προς την UNESCO

Η Νικόπολη βρίσκεται στον προκαταρκτικό κατάλογο της Ελλάδας για την Παγκόσμια Κληρονομιά ήδη από το 2014, όμως η σημερινή εξέλιξη είναι διαφορετική. Το Υπουργείο Πολιτισμού έχει πλέον προχωρήσει στην υποβολή του πρώτου φακέλου προς αξιολόγηση και ξεκίνησε η προετοιμασία της ολοκληρωμένης υποψηφιότητας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ένταξη έχει κριθεί ή ότι βρίσκεται προ των πυλών. Η διαδικασία της UNESCO απαιτεί τεκμηρίωση της εξαιρετικής οικουμενικής αξίας του χώρου, πλήρες σχέδιο διαχείρισης και προστασίας, αξιολόγηση του φακέλου και σειρά τεχνικών ελέγχων πριν από την τελική κρίση.

Η Νικόπολη, όμως, μπαίνει σε αυτή τη διαδικασία πλέον με ένα διαφορετικό πρόσωπο. Τα μνημεία της αποκαθίστανται, άγνωστοι έως τώρα χώροι έρχονται στο φως, τα ψηφιδωτά προστατεύονται και η αρχαία πόλη επανακτά σταδιακά την ενότητά της. Σχεδόν δύο χιλιετίες μετά την περίοδο της μεγάλης ακμής της, ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά σύνολα της Ηπείρου διεκδικεί τώρα τη θέση του στον παγκόσμιο χάρτη της πολιτιστικής κληρονομιάς.