Οι υπεξαιρέσεις δισεκατομμυρίων δραχμών από την Τράπεζα Κρήτης, οι σοβαρές ανεπάρκειες των εποπτικών μηχανισμών και οι πολιτικές διαστάσεις που προσέλαβε η υπόθεση, οδήγησαν τελικά σε μία από τις μεγαλύτερες δικαστικές περιπέτειες της Μεταπολίτευσης. Η εμπλοκή προσώπων που κατείχαν κυβερνητικές θέσεις οι οποίες έφταναν μέχρι και το αξίωμα του υπουργού, αποτέλεσε αντικείμενο εκτεταμένης δικαστικής διερεύνησης, η οποία κορυφώθηκε με την πολύκροτη δίκη ενώπιον του Ειδικού Δικαστηρίου και την έκδοση απόφασης το 1992. Η υπόθεση έμεινε στην ιστορία και ως χαρακτηριστικό παράδειγμα των κινδύνων που δημιουργούνται όταν η οικονομική ισχύς αποκτά προνομιακές προσβάσεις στην κρατική εξουσία.

Τρεις και πλέον δεκαετίες αργότερα, οι αποκαλύψεις για τις δραστηριότητες της Pizza Fan και την αλυσίδα αρτοποιείων «Χωριάτικο» επαναφέρουν ένα από τα πιο επίμονα ερωτήματα που συνοδεύουν τα μεγάλα οικονομικά σκάνδαλα στη χώρα μας: Πώς είναι δυνατόν να λειτουργούν επί δέκα ολόκληρα χρόνια τόσο εκτεταμένοι μηχανισμοί φοροδιαφυγής και οικονομικής απάτης, χωρίς οι αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες να έχουν καταφέρει να τους σταματήσουν; Και, κυρίως, υπήρχαν πρόσωπα μέσα στον κρατικό μηχανισμό που γνώριζαν τι συνέβαινε, παρείχαν πληροφορίες ή εξασφάλιζαν στους εμπλεκομένους την απαραίτητη προστασία, ώστε να συνεχίζουν ανενόχλητοι τη δραστηριότητά τους;

Τα συγκεκριμένα ερωτήματα αποκτούν ακόμα μεγαλύτερη σημασία από τη στιγμή που οι έρευνες έχουν στραφεί πλέον και προς την κατεύθυνση ενδεχόμενης εμπλοκής δημόσιων λειτουργών. Οι πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί για ύποπτες επαφές με ελεγκτικές υπηρεσίες, προειδοποιήσεις πριν από ελέγχους και πιθανές παράνομες συναλλαγές δημιουργούν προφανώς την ανάγκη μιας εξαντλητικής διερεύνησης. Οι ενδείξεις για την ύπαρξη ενός οργανωμένου μηχανισμού προστασίας είναι αρκετά σοβαρές για να προκαλέσουν την επίσημη κινητοποίηση της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων.

Δύο τεράστιες υποθέσεις και μία δεκαετία κατά την οποία κανείς δεν έβαλε τέλος στη δράση τους

Στην περίπτωση της Pizza Fan, η ΕΛ.ΑΣ. υποστηρίζει ότι από το 2016 λειτουργούσε ένας οργανωμένος μηχανισμός απόκρυψης εσόδων μέσω ειδικού λογισμικού, το οποίο επέτρεπε σε καταστήματα του δικτύου να ολοκληρώνουν παραγγελίες χωρίς να εκδίδουν τις προβλεπόμενες αποδείξεις. Η αποκρυβείσα φορολογητέα ύλη εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 150 εκατομμύρια ευρώ, ενώ η ζημία για το Δημόσιο από τη μη απόδοση των αναλογούντων φόρων υπολογίζεται σε περισσότερα από 35 εκατομμύρια ευρώ. Και όλα αυτά, περνούσαν μέσα από ένα σύστημα που διατηρούσε καταγεγραμμένες τις πραγματικές συναλλαγές, επιτρέποντας στα εμπλεκόμενα πρόσωπα να παρακολουθούν τις εισπράξεις που αποκρύπτονταν από τις φορολογικές αρχές.

Στην υπόθεση που συνδέεται με το «Χωριάτικο», η εικόνα είναι εξίσου εντυπωσιακή. Η Διεύθυνση Αντιμετώπισης Οργανωμένου Εγκλήματος ανακοίνωσε ότι εντόπισε ένα δίκτυο 430 αλληλοσυνδεόμενων εταιρικών σχημάτων, από τα οποία τα 340 φέρονται να χρησιμοποιούνταν για τη συστηματική αποφυγή φορολογικών, ασφαλιστικών και άλλων οικονομικών υποχρεώσεων. Οι επιχειρήσεις δραστηριοποιούνταν σε διάφορους κλάδους, από την εστίαση και τα αρτοποιεία έως τη νυχτερινή διασκέδαση, τον τουρισμό και την εκμετάλλευση παραλιακών χώρων. Σύμφωνα με την ΕΛ.ΑΣ., η ζημία από τη μη καταβολή οικονομικών υποχρεώσεων ανέρχεται σε περίπου 77 εκατομμύρια ευρώ, ενώ οι καταγεγραμμένες απαιτητές οφειλές, μαζί με τις σχετικές επιβαρύνσεις, ξεπερνούν τα 95,5 εκατομμύρια.

Πώς μπορούσαν, όμως, να δημιουργούνται εκατοντάδες εταιρείες, να συσσωρεύουν τεράστιες οφειλές, να αλλάζουν διαχειριστές και να αντικαθίστανται από νέες επιχειρηματικές οντότητες χωρίς να ενεργοποιούνται εγκαίρως αποτελεσματικοί μηχανισμοί ελέγχου; Πώς εξηγείται ότι μια τόσο εκτεταμένη δραστηριότητα, που κατά την αστυνομική έρευνα περιλάμβανε ακόμα και τη χρησιμοποίηση εικονικών στοιχείων ταυτότητας, κατάφερνε να συνεχίζεται επί σειρά ετών; Και πώς ήταν δυνατόν να συσσωρεύονται υποχρεώσεις δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ, ενώ οι ίδιες δραστηριότητες εξακολουθούσαν να αναπτύσσονται υπό διαφορετικά εταιρικά σχήματα;

Οι προειδοποιήσεις πριν από τους ελέγχους και οι ύποπτες επαφές

Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον στρέφεται πλέον στα πρόσωπα που ενδεχομένως βρίσκονταν στην άλλη πλευρά αυτών των συναλλαγών. Στην περίπτωση της Pizza Fan, από καταγεγραμμένες τηλεφωνικές συνομιλίες, σύμφωνα με όσα έχουν δημοσιοποιηθεί, προκύπτουν αναφορές σε εκ των προτέρων ενημέρωση των εμπλεκομένων για καταγγελίες που είχαν υποβληθεί στην ΑΑΔΕ και για επικείμενους ελέγχους. Η συγκεκριμένη εξέλιξη οδήγησε τη Διεύθυνση Εσωτερικών Υποθέσεων της Αρχής, με εντολή του διοικητή, Γιώργου Πιτσιλή, να ζητήσει εγγράφως στοιχεία από την Ελληνική Αστυνομία, προκειμένου να εξεταστεί εάν υπήρξε εμπλοκή υπαλλήλων της σε διαρροή εμπιστευτικών πληροφοριών ή άλλες παράνομες ενέργειες.

Ανάλογα σοβαρές είναι οι πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί για το «Χωριάτικο». Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, στη δικογραφία περιλαμβάνονται τηλεφωνικές συνομιλίες στις οποίες βασικά πρόσωπα της φερόμενης οργάνωσης εμφανίζονται να έχουν επαφές με στελέχη δημόσιων υπηρεσιών, μεταξύ των οποίων της Εφορίας και του ΕΦΚΑ. Σε ορισμένες συνομιλίες γίνονται αναφορές σε πρόσωπα με συνθηματικές προσφωνήσεις, ενώ εξετάζονται πληροφορίες για δώρα και ενδεχόμενες οικονομικές συναλλαγές. Στο μικροσκόπιο έχουν βρεθεί επίσης αναφορές σε αστυνομικούς που φέρονται να παρείχαν πληροφορίες για επικείμενες επιχειρήσεις ελέγχου. Η πραγματική ταυτότητα και ο ρόλος των εμπλεκομένων, όπως και το ενδεχόμενο δωροδοκίας, παραμένουν αντικείμενο έρευνας.

Εάν επιβεβαιωθεί ότι υπήρχαν δημόσιοι λειτουργοί που προειδοποιούσαν τους εμπλεκομένους για ελέγχους ή τους παρείχαν οποιαδήποτε μορφή προστασίας, τότε η υπόθεση αποκτά μια πολύ σοβαρότερη διάσταση. Θα πρέπει να εξεταστεί εάν η μακροχρόνια δράση των συγκεκριμένων μηχανισμών διευκολύνθηκε από οργανωμένες σχέσεις διαφθοράς, από υπηρεσιακή ανοχή ή από σκόπιμες παραλείψεις προσώπων που είχαν ως καθήκον να προστατεύουν τα δημόσια έσοδα. Και εάν υπήρχαν τέτοιες σχέσεις, η έρευνα οφείλει να εντοπίσει κάθε εμπλεκόμενο πρόσωπο, ανεξαρτήτως της θέσης που κατείχε.

Μήπως η πραγματική δύναμη των κυκλωμάτων βρισκόταν στις προσβάσεις τους;

Το ερώτημα της πιθανής προστασίας από πρόσωπα με πρόσβαση στις κρατικές υπηρεσίες αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν εξετάζεται η διάρκεια και η πολυπλοκότητα των δύο υποθέσεων. Ένας μηχανισμός που λειτουργεί επί δέκα χρόνια, διαχειρίζεται τεράστια χρηματικά ποσά και αναπτύσσει επιχειρηματικές δραστηριότητες σε διαφορετικές περιοχές της χώρας δημιουργεί εύλογες απορίες για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν από τις αρμόδιες αρχές. Πολύ περισσότερο όταν προκύπτουν συγκεκριμένες αναφορές σε πληροφορίες που ενδεχομένως διέρρεαν από υπηρεσίες οι οποίες ήταν επιφορτισμένες με τον έλεγχό του.

Το ενδεχόμενο να υπήρχαν υψηλόβαθμα στελέχη που πρόσφεραν κάλυψη πρέπει να διερευνηθεί χωρίς κανέναν περιορισμό, εφόσον προκύπτουν σχετικά αποδεικτικά στοιχεία. Η δεκαετής διάρκεια της φερόμενης παράνομης δραστηριότητας δεν αρκεί από μόνη της για να αποδείξει μια τέτοια διασύνδεση, ούτε επιτρέπει να θεωρείται δεδομένος ο χρηματισμός κρατικών υπαλλήλων. Υποχρεώνει, όμως, τις αρμόδιες αρχές να εξετάσουν όλες τις πιθανές εξηγήσεις, από την ανεπάρκεια και τις δυσλειτουργίες των ελεγκτικών μηχανισμών έως τη συνειδητή παροχή διευκολύνσεων και τη συγκάλυψη παραβάσεων.

Άλλωστε, η διαφθορά, όταν υπάρχει, δεν εξαντλείται αναγκαστικά σε έναν υπάλληλο που δέχεται χρήματα για να παραβλέψει μια παράβαση. Μπορεί να εκδηλώνεται με την πρόωρη αποκάλυψη ενός ελέγχου, τη διαρροή εμπιστευτικών πληροφοριών, την αδικαιολόγητη καθυστέρηση μιας διαδικασίας, την επιλεκτική αντιμετώπιση συγκεκριμένων υποθέσεων ή την παράλειψη ενεργειών που προβλέπονται από τον νόμο. Η διερεύνηση τέτοιων πρακτικών απαιτεί λεπτομερή εξέταση υπηρεσιακών εγγράφων, ηλεκτρονικών αρχείων, τηλεφωνικών επικοινωνιών και οικονομικών συναλλαγών.

Να ελεγχθούν και εκείνοι που είχαν την ευθύνη των ελέγχων

Αυτό ακριβώς είναι το επόμενο μεγάλο βήμα που οφείλουν να κάνουν οι αρμόδιες αρχές. Να αναζητήσουν τι συνέβαινε όλα αυτά τα χρόνια στις υπηρεσίες που είχαν την αρμοδιότητα να ελέγχουν τις συγκεκριμένες επιχειρηματικές δραστηριότητες. Πόσοι έλεγχοι πραγματοποιήθηκαν από το 2016 μέχρι σήμερα, τι διαπιστώθηκε σε καθέναν από αυτούς, ποιες κυρώσεις επιβλήθηκαν και ποιοι υπάλληλοι είχαν την ευθύνη της διενέργειας ή της εποπτείας τους; Υπήρξαν καταγγελίες που δεν διερευνήθηκαν εγκαίρως, υποθέσεις που παρέμειναν εκκρεμείς για ασυνήθιστα μεγάλο χρονικό διάστημα ή πορίσματα που δεν οδήγησαν στις προβλεπόμενες ενέργειες;

Εξίσου σημαντικό είναι να εξεταστεί η περιουσιακή κατάσταση όσων τυχόν προκύψει από την έρευνα ότι είχαν παράνομες επαφές με τους εμπλεκομένους. Εάν εντοπιστούν ανεξήγητες καταθέσεις, ύποπτες μεταβιβάσεις περιουσιακών στοιχείων ή οικονομικές συναλλαγές που δεν δικαιολογούνται από τα νόμιμα εισοδήματά τους, θα πρέπει να διερευνηθεί η προέλευσή τους και η ενδεχόμενη σύνδεσή τους με τις συγκεκριμένες υποθέσεις. Η ίδια διαδικασία πρέπει να εφαρμοστεί για κάθε πρόσωπο που θα προκύψει ότι είχε ουσιαστικό ρόλο στην πιθανή παροχή προστασίας, ανεξάρτητα από την υπηρεσιακή ή διοικητική του βαθμίδα. Η ευθύνη για την ολοκληρωμένη διερεύνηση των δύο υποθέσεων βαρύνει πλέον τόσο τη Δικαιοσύνη όσο και τους αρμόδιους ελεγκτικούς μηχανισμούς. Η εξάρθρωση των φερόμενων εγκληματικών οργανώσεων αποτελεί σημαντικό αποτέλεσμα της αστυνομικής έρευνας, αλλά η πραγματική έκταση των υποθέσεων θα αποκαλυφθεί όταν εξακριβωθεί εάν υπήρξαν και πρόσωπα έξω από τους επιχειρηματικούς μηχανισμούς που συνέβαλαν στη λειτουργία τους. Αυτά τα πρόσωπα, εφόσον υπάρχουν, πρέπει να εντοπιστούν και να λογοδοτήσουν.

Το ζήτημα αφορά άμεσα και τους χιλιάδες συνεπείς επιχειρηματίες που καταβάλλουν κανονικά τις φορολογικές και ασφαλιστικές τους υποχρεώσεις, λειτουργώντας υπό συνθήκες έντονου ανταγωνισμού. Όταν ένας επιχειρηματικός μηχανισμός αποφεύγει συστηματικά την καταβολή φόρων και εισφορών, αποκτά ένα αθέμιτο οικονομικό πλεονέκτημα εις βάρος εκείνων που τηρούν τη νομοθεσία. Και όταν αυτή η πρακτική συνεχίζεται επί χρόνια, η ευθύνη του κράτους να ελέγξει αποτελεσματικά την αγορά αποκτά ακόμα μεγαλύτερη βαρύτητα.

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, παραμένει ανοιχτό: Πώς κατάφεραν οι φερόμενοι μηχανισμοί φοροδιαφυγής της Pizza Fan και του «Χωριάτικου» να λειτουργούν επί μία δεκαετία και ποιοι, ενδεχομένως, τους διευκόλυναν μέσα από τις κρατικές υπηρεσίες; Οι απαντήσεις δεν μπορούν να περιοριστούν στους επιχειρηματίες που συνελήφθησαν και στους συνεργάτες τους. Πρέπει να αναζητηθούν και στις υπηρεσίες που είχαν αναλάβει την εποπτεία τους, στα πρόσωπα που γνώριζαν τις δραστηριότητές τους και στις αποφάσεις που ελήφθησαν ή παραλείφθηκαν όλα αυτά τα χρόνια. Γιατί, εάν αποδειχθεί ότι επίορκοι κρατικοί λειτουργοί συνέβαλαν στη διατήρηση αυτών των μηχανισμών, η μεγαλύτερη αποκάλυψη θα αφορά εκείνους που είχαν ορκιστεί να προστατεύουν το δημόσιο συμφέρον και ενδεχομένως επέλεξαν να εξυπηρετούν όσους το ζημίωναν.