Η πρόσφατη δήλωση του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, με την οποία ισχυρίστηκε ότι επέτυχε «αλλαγή καθεστώτος» στο Ιράν, αντιμετωπίστηκε αρχικά με έντονο σκεπτικισμό. Ωστόσο, μια βαθύτερη ανάγνωση των εξελίξεων δείχνει ότι ο ισχυρισμός του εμπεριέχει δόσεις αλήθειας, καθώς η ηγετική ομάδα της Τεχεράνης παρουσιάζει σήμερα μια θεμελιωδώς διαφορετική εικόνα σε σχέση με την κατάσταση που επικρατούσε πριν από την έναρξη των πολεμικών συγκρούσεων στις 28 Φεβρουαρίου.
Η μεταβολή αυτή, εντούτοις, δεν φαίνεται να ευθυγραμμίζεται με τις επιδιώξεις των Ηνωμένων Πολιτειών. Αντί για μια δημοκρατική στροφή, ο πόλεμος δείχνει να μετασχηματίζει το Ιράν από ένα παραδοσιακό θεοκρατικό-αστικό σύστημα σε ένα μοντέλο που προσομοιάζει ολοένα και περισσότερο με άμεση κατάληψη της εξουσίας από τον στρατό. Η τάση αυτή είχε διαφανεί ήδη μετά τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ, καθώς η πιθανή διαδοχή από τον γιο του, Μοτζταμπά, προμήνυε τη μεταφορά της πραγματικής ισχύος στους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης, μετατρέποντας τη χώρα σε μια στρατιωτική δικτατορία.
Η εσωτερική σύγκρουση και το θολό τοπίο της εξουσίας
Μετά τις εκλογές, πληθώρα δημοσιευμάτων επιβεβαίωσε ότι οι Φρουροί της Επανάστασης κατέχουν πλέον τον de facto έλεγχο της χώρας. Η επιβεβαίωση αυτής της μετάβασης ήρθε μέσα από τη διαχείριση κρίσιμων ζητημάτων, όπως αυτό των Στενών του Ορμούζ. Ενώ ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών ανακοίνωσε το άνοιγμά τους, οι Φρουροί παρενέβησαν αμέσως μετά για να τα κλείσουν ξανά, αναδεικνύοντας τις σφοδρές συγκρούσεις μεταξύ των αντίπαλων φατριών στο εσωτερικό του καθεστώτος.
Μέσα σε αυτό το κλίμα ασυνέπειας, η Τεχεράνη καλείται τώρα να αποφασίσει τη στάση της ενόψει του δεύτερου γύρου διαπραγματεύσεων με την Ουάσιγκτον, που προγραμματίζεται να διεξαχθεί στο Πακιστάν. Ο Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, πρόεδρος του κοινοβουλίου και επικεφαλής των συνομιλιών, διαμηνύει ότι δεν θα διαπραγματευτεί υπό το κράτος απειλών, προειδοποιώντας μάλιστα με χρήση νέων στρατιωτικών μέσων σε περίπτωση που οι εχθροπραξίες αναζωπυρωθούν.
Το ρήγμα μεταξύ διπλωματών και σκληροπυρηνικών
Παρά την αποφασιστική του στάση, ο Γκαλιμπάφ βρίσκεται εγκλωβισμένος σε μια σφοδρή εσωτερική αντιπαράθεση. Κύριος αντίπαλός του είναι ο διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης, Αχμάντ Βαχιντί, ο οποίος ηγείται μιας ομάδας αξιωματούχων που απορρίπτουν κάθε ενδεχόμενο συνεννόησης με τις ΗΠΑ. Ο Γκαλιμπάφ, από την πλευρά του, υποστήριξε δημόσια ότι οι διπλωματικές επαφές είναι απαραίτητες για την επίτευξη των εθνικών στόχων, ασκώντας έμμεση πλην σαφή κριτική σε σκληροπυρηνικά στελέχη όπως ο Σαΐντ Τζαλίλι.
Την ίδια στιγμή, η αβεβαιότητα για το ποιος πραγματικά διοικεί το Ιράν μεταφέρεται και στο διεθνές πεδίο. Αμερικανοί αξιωματούχοι ανέφεραν στο Axios ότι, αν και θεωρούν πως συνομίλησαν με τα κατάλληλα πρόσωπα στο Ισλαμαμπάντ, επικρατεί σύγχυση για το κέντρο λήψης αποφάσεων στην Τεχεράνη. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι Φρουροί της Επανάστασης φέρονται να αποκήρυξαν τη διαπραγματευτική ομάδα, ξεκαθαρίζοντας ότι δεν εκπροσωπεί τα δικά τους συμφέροντα και ανακαλώντας την εσπευσμένα από το Πακιστάν, επιβεβαιώνοντας το βαθύ ρήγμα στην κορυφή της ιρανικής εξουσίας.
Η κρίση ηγεσίας και το έλλειμμα διαμεσολάβησης
Οι τρέχουσες εξελίξεις φαίνεται να επιβεβαιώνουν τις εκτιμήσεις του Ινστιτούτου για τη Μελέτη του Πολέμου (ISW), σύμφωνα με τις οποίες ο νέος ανώτατος ηγέτης, Μοτζταμπά Χαμενεΐ, αδυνατεί να λειτουργήσει ως εξισορροπητικός παράγοντας. Σε αντίθεση με τον πατέρα του, ο οποίος δρούσε ως «γέφυρα» ανάμεσα στις αντιμαχόμενες παρατάξεις, ο Μοτζταμπά δεν έχει καταφέρει να διατηρήσει τις εσωτερικές ισορροπίες, γεγονός που έχει επιδεινώσει κατακόρυφα τις εντάσεις στους κόλπους του καθεστώτος.
Σύμφωνα με τους αναλυτές του αμερικανικού think tank, ο Αχμάντ Βαχιντί εμφανίζεται αυτή τη στιγμή ως ο ισχυρός ανήρ της χώρας έναντι του Γκαλιμπάφ. Η κυριαρχία του αποδίδεται στο ότι είναι ο μόνος αξιωματούχος με άμεση πρόσβαση στον ανώτατο ηγέτη, λειτουργώντας ουσιαστικά ως ο μοναδικός αγωγός μέσω του οποίου διαβιβάζονται οι κρίσιμες αποφάσεις στην υπόλοιπη κρατική μηχανή. Την εικόνα αυτή ενισχύουν και ισραηλινά μέσα ενημέρωσης, επισημαίνοντας ότι η αδυναμία επικοινωνίας των υπόλοιπων στελεχών με τον Μοτζταμπά Χαμενεΐ υπονομεύει τις διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ.
Η στρατηγική επιβίωσης του Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ
Πέρα από το διπλωματικό επίπεδο, η επίμονη προσπάθεια του Γκαλιμπάφ για συμμετοχή στις συνομιλίες ερμηνεύεται από το ISW και ως μια κίνηση πολιτικής αυτοσυντήρησης. Ο πρόεδρος του κοινοβουλίου φαίνεται να αντιλαμβάνεται ότι η αξιοπιστία και η θέση του απειλούνται άμεσα. Ο ίδιος, μαζί με τον υπουργό Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί, φοβούνται ότι η πολιτική τους επιβίωση διακυβεύεται εάν οι Φρουροί της Επανάστασης καταφέρουν να παγιώσουν τον απόλυτο έλεγχο επί της χώρας.
Σε αυτό το πλαίσιο, μια ενδεχόμενη απομάκρυνση του Γκαλιμπάφ από το αξίωμά του θα σήμαινε τη συντριβή των μετριοπαθέστερων θέσεων που εκπροσωπεί. Ταυτόχρονα, θα αποτελούσε μια καθοριστική νίκη για τον Βαχιντί, ο οποίος επιδιώκει να θέσει υπό την κυριαρχία του όχι μόνο το στρατιωτικό σκέλος των συγκρούσεων, αλλά και το σύνολο της εξωτερικής και διαπραγματευτικής πολιτικής του Ιράν, παραμερίζοντας πλήρως την πολιτική ηγεσία.
