Τους τελευταίους μήνες το Κονγκό μαστίζεται από την επιδημία ενός νέου ιού Έμπολα, του στελέχους «Bundibugyo». Πρόκειται για ένα σπάνιο είδος του ιού που σκοτώνει το 30% έως 50% των ατόμων που μολύνονται. Μέχρι στιγμής δεν έχει βρεθεί κάποιο φάρμακο ή εμβόλιο για την αποτελεσματική αντιμετώπισή του. Σύμφωνα με το υπουργείο Υγείας της χώρας τα επιβεβαιωμένα κρούσματα ανέρχονται σε περίπου 635, ενώ τα θύματα στα 127. Ωστόσο, οι αξιωματούχοι προειδοποιούν πως ο πραγματικός αριθμός των θυμάτων μπορεί να είναι πολύ υψηλότερος. Ένα ερώτημα απασχολεί έντονα τις υγειονομικές αρχές: «Πώς ξεκίνησε η εξάπλωση αυτού του νέου ιού Έμπολα;» ή αλλιώς «ποίος είναι ο ασθενής μηδέν αυτής της επιδημίας;».

Όπως αναφέρει δημοσίευμα του Reuters, η απάντηση σε αυτό το ερώτημα ενδέχεται να βρίσκεται σε μία παράξενη περίπτωση που σχετίζεται με την κηδεία και το φέρετρο ενός πάστορα στην πόλη Bunia. Το φέρετρο του 44χρονου πάστορα  Paluku Makundi Denis έσπασε κατά τη μεταφορά του προς την τελετή ταφής του στις αρχές Φεβρουαρίου, γεγονός που οι ερευνητές εξετάζουν αν αποτέλεσε ένα από τα πρώτα περιστατικά «υπερ-μετάδοσης» στη ραγδαία εξάπλωση της επιδημίας του Έμπολα στο Κονγκό.
 

Το σπασμένο φέρετρο, η κηδεία και η μεταφορά σε νέο

Ένα αυτοκίνητο SUV έφυγε από το νεκροτομείο στην Bunia με το άψυχο σώμα του 44χρονου να βρισκόταν μέσα σε ένα ξύλινο φέρετρο δεμένο στο πίσω μέρος. Πάνω του κάθονταν κάποιοι συγγενείς του. Η διαδρομή μέσω της επαρχίας Ituri ήταν ιδιαίτερα απαιτητική και κράτησε περίπου τρεις ώρες. Όταν το φορτηγό έφτασε στο Mongbwalu, μια πόλη περίπου 130.000 κατοίκων, το απόγευμα της 4ης Φεβρουαρίου, το φέρετρο είχε σπάσει, λόγω του βάρους όσων κάθονταν πάνω του.

Ένας επιδημιολόγος επιτήρησης που συμμετείχε στην έρευνα εκτίμησε ότι το νέο στέλεχος του ιού, το «Bundibugyo», κυκλοφορούσε για τέσσερις έως έξι μήνες πριν από την επιβεβαίωση της επιδημίας στο Κονγκό στις 15 Μαΐου. Όπως τόνισε ο ίδιος απαιτείται περισσότερη δουλειά για να προσδιοριστεί εάν ο πάστορας Makundi, ο οποίος δεν υποβλήθηκε ποτέ σε τεστ για τον Έμπολα, είχε όντως μολυνθεί. Εφόσον εντοπιστεί η προέλευση της επιδημίας ανοίγει ο δρόμος για την κατανόηση της κλίμακας της και την πρόληψη περαιτέρω επιδημιών.

Ο επικεφαλής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), Τέντρος Αντανόμ Γεμπρεγεζούς, αρνήθηκε να σχολιάσει την υπόθεση του Makundi, ενώ επiσήμανε πως αυτή τη στιγμή βρίσκονται σε εξέλιξη πολλά σενάρια για την επιδημία.

Το σπασμένο φέρετρο ήταν μόνο η αρχή. Η σορός μεταφέρθηκε σε νέο φέρετρο από κατοίκους, οι οποίοι άγγιξαν τα λείψανα, πριν συγκεντρωθούν τα μέλη της κοινότητας για την κηδεία. Η πραγματοποίηση κηδείας αποτελεί μία επικίνδυνη κίνηση αν ο Makundi ήταν θετικός στον Έμπολα, καθώς τα σώματα των θυμάτων είναι εξαιρετικά μολυσματικά. Μέσα σε μόλις λίγες εβδομάδες, καταγράφηκαν δεκάδες θάνατοι στην περιοχή. Το πρώτο φέρετρο που έσπασε κάηκε κάτω από υπό μυστηριώδεις συνθήκες, συμβάλλοντας στη διάδοση φημών ότι μια κατάρα προκάλεσε την εξάπλωση της ασθένειας.

Μία ημέρα πριν από την κηδεία, στις 3 Φεβρουαρίου, ένα νοσοκομείο στην Bunia είχε διαγνώσει τον Makundi με περιτονίτιδα, μια σοβαρή κοιλιακή λοίμωξη. Ωστόσο, δεν εξετάστηκε για Έμπολα, επειδή τότε οι αξιωματούχοι του Κονγκό δεν γνώριζαν για καμία επιδημία. Σύμφωνα με τον Ντέιβιντ Χέιμαν, καθηγητής λοιμωδών νοσημάτων στο London School of Hygiene and Tropical Medicine, η περιτονίτιδα είναι μία εκδήλωση σοβαρής λοίμωξης από Έμπολα, ωστόσο δεν ήταν εφικτό να επιβεβαιωθεί ως η αιτία θανάτου του Makundi χωρίς τη διενέργεια εξετάσεων.

Δεκάδες πενθούντες είχαν συγκεντρωθεί σε μια οικογενειακή κατοικία. Σιωπή έπεσε καθώς ο πατέρας του πάστορα, ο Pascal Kibali, γνωστός ως Paka, εξέταζε το σπασμένο φέρετρο. Πριν μετακομίσει στην Bunia για να γίνει κληρικός, ο Makundi ήταν στυλοβάτης της εθνοτικής κοινότητας Nande του Mongbwalu και ιδρυτής του τοπικού συνεταιρισμού παραγωγής ξυλάνθρακα, είπε ο 70χρονος Kibali. «Ο μεγαλύτερος γιος μου δεν μπορεί να ταφεί σε ένα τέτοιο φέρετρο», τόνισε. Οι συγγενείς έσπευσαν να αγοράσουν ένανέο φέρετρο από έναν τοπικό κατασκευαστή. Η σορός μεταφέρθηκε πριν από τη δύση του ηλίου και πραγματοποιήθηκε αγρυπνία στο οικογενειακό συγκρότημα πριν από την ταφή στο νεκροταφείο. Στις παραδοσιακές αγρυπνίες του Κονγκό, οι πενθούντες συχνά αγγίζουν και φιλούν τη σορό. Βέβαια, δεν είναι ξεκάθαρο αν τηρήθηκε η συγκεκριμένη παράδοση.

Η κηδεία, η κατάρα της πυρπόλησης του φέρετρου και οι θάνατοι

Περισσότεροι από 80 συγγενείς, φίλοι και γείτονες συγκεντρώθηκαν στο τοπικό νεκροταφείο το σούρουπο, σύμφωνα με τον Edmond Kambale Katuwene, τον ηγέτη της κοινότητας Nande της πόλης. Ένας ιερέας ηγήθηκε των προσευχών, προτρέποντας τους πενθούντες να αναλογιστούν την ευθραυστότητα της ζωής και να προετοιμαστούν για το δικό τους τέλος, είπε ο Katuwene. Λίγες ημέρες αργότερα αρκετά μέλη της κοινότητας άρχισαν να αρρωσταίνουν, σημείωσε ο δήμαρχος του Mongbwalu, Sesereki Mandro Israel. Σχεδόν 50 θάνατοι καταγράφηκαν μέσα σε δύο εβδομάδες από την ταφή, υπογράμμισε, με πολλούς να παρουσιάζουν συμπτώματα του ιού Έμπολα, όπως πυρετό, εμετό, αιμορραγία.

Ο αδελφός του πάστορα Makundi, Idi, ήταν από τα πρώτα κρούσματα. Ο 36χρονος ανθρακωρύχος πέθανε στις 16 Φεβρουαρίου από υποψία σκωληκοειδίτιδας, όπως ανέφερε στην έκθεση κατάστασης της 16ης Μαΐου η επαρχιακή υγειονομική αρχή. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, πέθαναν ένας άλλος αδελφός και ένας συγγενής του 44χρονου πάστορα, από υποψία αιμορροΐδων και φυματίωσης. Όμως, σύμφωνα με το δελτίο οι θάνατοι απαιτούσαν περαιτέρω διερεύνηση. 

Μετά τους θανάτους των συγγενών σημειώθηκαν τουλάχιστον 108 θάνατοι στο Mongbwalu μεταξύ Απριλίου και Μαΐου, σύμφωνα με την ίδια έκθεση της υγειονομικής αρχής του Ituri, ενός τμήματος του υπουργείου υγείας της χώρας. Ασθενείς σε οικογένειες νοσούσαν από πυρετό, εμετό, διάρροια και, σε ορισμένες περιπτώσεις, συμπτώματα αιμορραγίας. Οι θάνατοι αυτοί συγκαταλέγονται μεταξύ εκείνων που εξετάζονται από ερευνητές που επιδιώκουν να χαρτογραφήσουν την εξάπλωση του Έμπολα. Όπως υπογραμμίζει η έκθεση ο ιός ενδέχεται να υπήρχε στο Mongbwalu εδώ και πολλούς μήνες και να είχε περάσει απαρατήρητος.

Την ώρα που ο ένας θάνατος διαδεχόταν τον άλλον στην κοινότητα, οι φοβισμένοι κάτοικοι αναζητούσαν απαντήσεις. Ορισμένοι δεν στράφηκαν σε κλινικές ή εργαστήρια, αλλά στην ταφή του πάστορα Makundi. Μετά τις προσευχές και την ταφή διαδόθηκε η φήμη ότι το κατεστραμμένο φέρετρο είχε πυρποληθεί. Κανένας από τους έξι συγγενείς και ντόπιους δεν είπε ότι είδε τη φωτιά, αν και όλοι ανέφεραν ότι είδαν τα καμένα υπολείμματα του φέρετρου. Όλη η οικογένεια έμεινε έκπληκτη και προσπαθούσε να καταλάβει τι είχε συμβεί, ενώ ο πατέρας και ο θείος του πάστορα Makundi κατηγόρησαν μια ομάδα μεθυσμένων νέων.

Μεταξύ των κατοίκων, το καμένο φέρετρο θεωρήθηκε προσβολή προς τους προγόνους, τόνισε ο ηγέτης της κοινότητας. Μετά την ταφή του μικρότερου αδερφού του Makundi επικράτησε έντονη ανησυχία. Σύμφωνα με την έκθεση κατάστασης της 16ης Μαΐου στις επαρχιακές αρχές, η τοπική αστυνομία παρενέβη κατά τη διάρκεια μιας διαμάχης μεταξύ συγγενών σχετικά με το άνοιγμα του φέρετρου. Ο Katuwene είπε ότι τα μέλη της οικογένειας είχαν διαφωνήσει σχετικά με το πού θα γινόταν η αγρυπνία πριν την ταφή και ότι ένας συγγενής αφαίρεσε το καπάκι του φέρετρου σε ένδειξη διαμαρτυρίας πριν το ξαναβάλει στη θέση του, μία κίνηση που πολλοί θεώρησαν ως ασέβεια προς τους νεκρούς.

Για ορισμένους κατοίκους, όπως είπε ο επικεφαλής διοικητής της γειτονιάς, Joseph Payi Mute, οι επακόλουθοι θάνατοι δεν ερμηνεύτηκαν ως έργο ενός ιού, αλλά ως τιμωρία από τους προγόνους που εξοργίστηκαν από όσα είχαν συμβεί γύρω από τις κηδείες των δύο αδελφών. Ο Τζέρεμι Ρέιαν Ταμελέγκου, ο οποίος εργαζόταν ως σύμβουλος μεταλλευτικής γεωλογίας στην ίδια γειτονιά με την οικογένεια του πάστορα, είπε ότι η ανεξήγητη αύξηση των ασθενειών και των θανάτων τροφοδότησε την αφήγηση της κατάρας. Είδε ανθρώπους στη γειτονιά να αρρωσταίνουν ξαφνικά και να πεθαίνουν μέσα σε λίγες μέρες.
 

«Βανδάλισαν το φέρετρο του γιου μου, κατηγορούν εμένα, ωστόσο εγώ είμαι το θύμα»

Όταν οι επαρχιακοί ερευνητές υγείας από την έρευνα για τον «ασθενή μηδέν» έφτασαν στο Mongbwalu στις αρχές Μαΐου, οι φήμες για την κατάρα είχαν εξαπλωθεί και ορισμένοι κάτοικοι είχαν γίνει εχθρικοί απέναντι στους υγειονομικούς και τους αξιωματούχους, παραδέχτηκε ένας ερευνητής. Η δυσπιστία εξελίχθηκε σε βία, όπως και σε προηγούμενες επιδημίες Έμπολα, όταν πολλοί ντόπιοι κατηγόρησαν τη σύγχρονη ιατρική για την επιδημία. Στις 22 Μαΐου, ένας αριθμός νέων στο γειτονικό χωριό Mabilindey επιτέθηκε σε ομάδα αντιμετώπισης που συγκέντρωνε πληροφορίες για μια επιβεβαιωμένη περίπτωση Έμπολα, σύμφωνα με τον επιδημιολόγο της έρευνας για τον «ασθενή μηδέν». Μια μέρα αργότερα, οι επιτιθέμενοι έβαλαν φωτιά σε μια σκηνή απομόνωσης που είχαν στήσει οι εργαζόμενοι της ανθρωπιστικής βοήθειας στο Γενικό Νοσοκομείο του Mongbwalu. 

Δεν κατηγορούνται μόνο οι γιατροί. Ο πατέρας του πάστορα Makundi, Πάκα Κιμπάλι, είπε ότι η οικογένειά του έχει κατηγορηθεί άδικα από ορισμένους ντόπιους ότι προκάλεσε την επιδημία λόγω των γεγονότων που συνέβησαν στις δύο κηδείες. «Βανδάλισαν το φέρετρο του γιου μου και με κατηγόρησαν για τους θανάτους που ακολούθησαν. Ωστόσο, εγώ είμαι το θύμα – ήταν το φέρετρο του γιου μου που βεβηλώθηκε», είπε με δάκρυα στα μάτια.

Το υπουργείο Υγείας του Κονγκό ανακοίνωσε στις 9 Ιουνίου ότι επιβεβαιώθηκαν τουλάχιστον 40 θάνατοι από Έμπολα στο Mongbwalu. Οι εργαζόμενοι σε ανθρωπιστικές οργανώσεις προειδοποίησαν ότι τα επίσημα στοιχεία ενδέχεται να είναι ελλιπή λόγω των περιορισμένων διαγνωστικών εξετάσεων.