Νέο κύμα επιθέσεων εναντίον του Οικουμενικού Πατριαρχείου και προσωπικά του Πατριάρχη Βαρθολομαίου καταγράφεται στην Τουρκία, την ώρα που το ζήτημα της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο διεθνών διπλωματικών διεργασιών. Η σκληρή ρητορική προέρχεται αυτή τη φορά από την εθνικιστική εφημερίδα «Aydınlık», η οποία επιχειρεί να συνδέσει το Φανάρι με αμερικανικούς γεωπολιτικούς σχεδιασμούς, επαναφέροντας κατηγορίες που εδώ και δεκαετίες αποτελούν μέρος της τουρκικής εθνικιστικής επιχειρηματολογίας.

Αφορμή ένα νέο ορθόδοξο παρεκκλήσι

Η νέα αντιπαράθεση ξέσπασε με αφορμή τα θυρανοίξια του νεόδμητου παρεκκλησίου των Παμμεγίστων Ταξιαρχών στο φιλανθρωπικό ίδρυμα Νταρουλάτζεζέ, στην περιοχή του Μεγάλου Ρεύματος της Κωνσταντινούπολης. Στην τελετή παρέστη ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, ενώ στον χώρο υπήρχε πινακίδα με την ελληνική επιγραφή «Οικουμενικό Πατριαρχείο».

Αυτό ακριβώς το στοιχείο βρέθηκε στο επίκεντρο της «Aydınlık». Η τουρκική εφημερίδα διερωτήθηκε ποιος χρηματοδότησε την κατασκευή του ναού, εάν η διοίκηση του ιδρύματος γνώριζε για την πινακίδα και γιατί δεν υπήρξε επίσημη ανακοίνωση για την τελετή. Το ίδιο το Νταρουλάτζεζέ απάντησε ότι αποτελεί φιλανθρωπικό ίδρυμα που εξυπηρετεί ανθρώπους ανεξαρτήτως θρησκείας, γλώσσας, φυλής ή φύλου και ότι στο συγκρότημά του υπάρχουν τέμενος, εκκλησία και συναγωγή.

Από την πινακίδα στις κατηγορίες περί «κατασκοπείας»

Η υπόθεση, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στην κατασκευή του παρεκκλησίου. Η «Aydınlık» προχώρησε σε πολύ βαρύτερες κατηγορίες, στρέφοντας τα πυρά της κατά της ίδιας της θέσης του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Το δημοσίευμα επαναφέρει την πάγια αμφισβήτηση του όρου «Οικουμενικό», ενώ υποστηρίζει ότι η διεθνής θέση του Φαναρίου ενισχύθηκε μεταπολεμικά με αμερικανική υποστήριξη. Παράλληλα, φθάνει στο σημείο να χαρακτηρίζει το Πατριαρχείο «κατάσκοπο», συνδέοντάς το με τη CIA και αποδίδοντάς του ρόλο στην αντιπαράθεση που έχει αναπτυχθεί στον ορθόδοξο κόσμο με τη Μόσχα. Πρόκειται για ισχυρισμούς της τουρκικής εφημερίδας, για τους οποίους δεν παρουσιάζονται αποδείξεις στο συγκεκριμένο δημοσίευμα.

Η επίθεση αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή εκδηλώνεται σε μία περίοδο κατά την οποία το Φανάρι βρίσκεται σε κρίσιμες συνομιλίες με το τουρκικό κράτος για τη Χάλκη.

Η Χάλκη επιστρέφει στο μεγάλο διπλωματικό παιχνίδι

Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης ιδρύθηκε το 1844 και παραμένει κλειστή από το 1971. Για περισσότερο από μισό αιώνα η επαναλειτουργία της αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα θρησκευτικής ελευθερίας που τίθενται στην Άγκυρα από την Ελλάδα, τις Ηνωμένες Πολιτείες και ευρωπαϊκούς θεσμούς.

Τους τελευταίους μήνες, όμως, οι εξελίξεις επιταχύνθηκαν. Στις 16 Ιουνίου ο Βαρθολομαίος συναντήθηκε με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην Άγκυρα και η συζήτηση επικεντρώθηκε ιδιαίτερα στην προοπτική επαναλειτουργίας της Σχολής. Το ίδιο το Οικουμενικό Πατριαρχείο επιβεβαίωσε ότι βρίσκεται σε εξέλιξη διάλογος με το τουρκικό υπουργείο Παιδείας και το Συμβούλιο Ανώτατης Εκπαίδευσης (YÖK).

Λίγες ημέρες αργότερα, ο Ερντογάν έδωσε εντολή για συνέχιση των επίσημων συνομιλιών. Η κίνηση θεωρήθηκε σημαντική, χωρίς ωστόσο να αποτελεί ακόμη άδεια επαναλειτουργίας: το νομικό καθεστώς, η εκπαιδευτική δομή και ο βαθμός αυτονομίας της Σχολής παραμένουν υπό διαπραγμάτευση.

Ο παράγοντας Τραμπ και οι ΗΠΑ

Στην εξίσωση έχει εισέλθει δυναμικά και η Ουάσιγκτον. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει θέσει προσωπικά το ζήτημα στον Ερντογάν, ενώ οι αμερικανικές πιέσεις για τη Χάλκη έχουν ενταθεί. Μόλις στα τέλη Αυγούστου, ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ελπιδοφόρος συζήτησε στο State Department την επαναλειτουργία της Σχολής και ευρύτερα ζητήματα θρησκευτικής ελευθερίας.

Ακριβώς αυτή η αμερικανική εμπλοκή χρησιμοποιείται από εθνικιστικούς κύκλους στην Τουρκία για να παρουσιάζεται το θέμα όχι ως ζήτημα θρησκευτικών δικαιωμάτων, αλλά ως γεωπολιτική πίεση προς την Άγκυρα.

Η εικόνα είναι πάντως πιο σύνθετη. Ο Ερντογάν φαίνεται να θεωρεί τη Χάλκη και ως διαπραγματευτικό χαρτί στις σχέσεις του με την Ουάσιγκτον, την ώρα που η Τουρκία επιδιώκει βελτίωση των σχέσεων με τις ΗΠΑ και πρόοδο σε κρίσιμα αμυντικά και πολιτικά ζητήματα. Αναλύσεις επισημαίνουν ότι η έναρξη των συνομιλιών δεν ισοδυναμεί ακόμη με αποδοχή της λειτουργίας μιας πλήρως ανεξάρτητης θεολογικής σχολής υπό τον έλεγχο του Πατριαρχείου.

Πίσω από τη Χάλκη, η ίδια η θέση του Πατριαρχείου

Το πραγματικό διακύβευμα επομένως ξεπερνά κατά πολύ ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα. Η Χάλκη υπήρξε επί 127 χρόνια το βασικό φυτώριο στελεχών του Οικουμενικού Πατριαρχείου, εκπαιδεύοντας εκατοντάδες κληρικούς και ιεράρχες, μεταξύ των οποίων και τον ίδιο τον Βαρθολομαίο. Η αδυναμία λειτουργίας της επί 55 χρόνια έχει στερήσει από το Φανάρι τη δυνατότητα να εκπαιδεύει τους κληρικούς του στην ιστορική του έδρα.

Γι' αυτό και η σημερινή τουρκική αντιπαράθεση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Από τη μία πλευρά, η κυβέρνηση Ερντογάν επιτρέπει να εξελίσσεται ένας θεσμικός διάλογος που θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια ιστορική αλλαγή. Από την άλλη, εθνικιστικά τμήματα του τουρκικού δημόσιου λόγου εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν το Οικουμενικό Πατριαρχείο, την οικουμενικότητά του και τη Χάλκη μέσα από το πρίσμα της εθνικής ασφάλειας και της ξένης επιρροής.

Η νέα επίθεση κατά του Βαρθολομαίου δείχνει συνεπώς ότι, ακόμη και εάν η πολιτική ηγεσία της Τουρκίας αποφασίσει να προχωρήσει, η επαναλειτουργία της Χάλκης θα συναντήσει εσωτερικές αντιστάσεις. Και η τελική συμφωνία θα κριθεί όχι απλώς από το εάν θα ανοίξουν οι πόρτες του ιστορικού κτιρίου, αλλά από το με ποιους όρους θα ανοίξουν και εάν το Οικουμενικό Πατριαρχείο θα μπορεί πραγματικά να λειτουργεί τη Σχολή ως δικό του θεολογικό και εκκλησιαστικό ίδρυμα.