Η πρόσφατη υπογραφή μιας ευρείας αμυντικής συνθήκης μεταξύ της Σαουδικής Αραβίας, της Τουρκίας και του Πακιστάν αναδιαμορφώνει εκ θεμελίων τις ισορροπίες στην ευρύτερη περιοχή. Ωστόσο, η παρασκηνιακή διπλωματική αντιπαράθεση που συνόδευσε τη συγκεκριμένη πρωτοβουλία αποκαλύπτει τις βαθιές ρωγμές στο εσωτερικό των αραβικών και ισλαμικών κρατών. Παρά τις συστηματικές πιέσεις της τουρκικής διπλωματίας για τη συμπερίληψη της Αιγύπτου, το Βασίλειο της Σαουδικής Αραβίας πρόβαλε σθεναρή άρνηση, θέτοντας ουσιαστικά στο περιθώριο το Κάιρο. Πληροφορίες από υψηλόβαθμες σαουδαραβικές πηγές με άμεση γνώση των διαπραγματεύσεων αποκαλύπτουν τους λόγους για τους οποίους το Ριάντ θεωρεί πλέον την Αίγυπτο ως έναν «μη αξιόπιστο» και «στρατιωτικά υποβαθμισμένο» εταίρο.
Η Συμφωνία της Μέκκας και η ασαφής ρήτρα αμοιβαίας προστασίας
Η Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας, η οποία επισημοποιήθηκε στην ιερή πόλη του Ισλάμ, εγκαθιδρύει ένα πλαίσιο συλλογικής ασφάλειας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν.
Ρήτρα συλλογικής άμυνας: Η συνθήκη δεσμεύει τα τρία υπογράφοντα κράτη να εκλαμβάνουν οποιαδήποτε ένοπλη επίθεση εναντίον του ενός ως ευθεία επίθεση εναντίον όλων.
Ερωτηματικά για την εφαρμογή: Παρά τη διακήρυξη για την ενίσχυση των αμυντικών δυνατοτήτων των μελών, αξιωματούχοι επισημαίνουν ότι το επιχειρησιακό σκέλος παραμένει θολό. Δεν έχουν καθοριστεί ακόμη οι ακριβείς προϋποθέσεις ενεργοποίησης των στρατιωτικών μηχανισμών, ούτε ο συγκεκριμένος τρόπος παροχής συνδρομής σε περιόδους κρίσης.
Η βαθιά δυσαρέσκεια του Ριάντ απέναντι στην κυβέρνηση Σίσι
Η απόφαση της Σαουδικής Αραβίας να μπλοκάρει την αίγυπτο «τουλάχιστον στην παρούσα φάση», όπως δήλωσε πρώην ανώτατος σύμβουλος του σαουδαραβικού θρόνου, αντικατοπτρίζει μια μακρά περίοδο συσσωρευμένης δυσαρέσκειας προς το πρόσωπο του πρόεδρου Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι.
Αν και το Ριάντ υπήρξε ο κύριος οικονομικός αιμοδότης της Αιγύπτου μετά το 2013, διοχετεύοντας περίπου 25 δισεκατομμύρια δολάρια για τη σταθεροποίηση της αιγυπτιακής οικονομίας, η απόδοση αυτής της επένδυσης κρίνεται πλέον μηδενική.
Η κρίση στην Υεμένη: Στον πολυετή πόλεμο εναντίον των ανταρτών Χούθι, η αιγυπτιακή συνδρομή χαρακτηρίστηκε από τη σαουδαραβική πλευρά ως «ελάχιστη έως ανύπαρκτη».
Στάση απέναντι στο Ιράν: Η απροθυμία του Καΐρου να ευθυγραμμιστεί ουσιαστικά με τις σαουδαραβικές προτεραιότητες κατά τη διάρκεια των εντάσεων ΗΠΑ-Ισραήλ με το Ιράν ενέτεινε την καχυποψία.
Ο παράγοντας των ΗΑΕ: Η κατηγορία για «υποταγή» στο Άμπου Ντάμπι
Ένα από τα πλέον ακανθώδη σημεία στη σχέση των δύο πλευρών αποτελεί η στενή σύμπλευση της Αιγύπτου με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ), σε μια στιγμή που οι σχέσεις Ριάντ και Άγκυρας/Άμπου Ντάμπι διέρχονται σοβαρή κρίση. Σαουδαραβικοί κύκλοι κάνουν λόγο ακόμα και για πλήρη «υποταγή» της αιγυπτιακής εξωτερικής πολιτικής στις βουλήσεις των Εμιράτων.
Στρατιωτική συνδρομή επιλεκτικού χαρακτήρα: Το Κάιρο απέστειλε αντιαεροπορικά συστήματα και μαχητικά αεροσκάφη στα ΗΑΕ για την προστασία τους από ιρανικές επιθέσεις, ενώ ο Σίσι πραγματοποίησε αλλεπάλληλες επισκέψεις στον πρόεδρο Μοχάμεντ μπιν Ζαγέντ. Αντίστοιχη στρατιωτική ή διπλωματική στήριξη δεν προσφέρθηκε ποτέ στη Σαουδική Αραβία.
Σύγκρουση συμφερόντων: Το Ριάντ θεωρεί ότι το Άμπου Ντάμπι υπονομεύει τη σαουδαραβική ασφάλεια στη Νότια Υεμένη στηρίζοντας αυτονομιστές. Παράλληλα, καταγράφει το γεγονός ότι η Αίγυπτος ανέχεται πολιτικές των ΗΑΕ που στρέφονται ακόμα και κατά των δικών της συμφερόντων (βλέπε εμπλοκή των ΗΑΕ στη Σομαλιλάνδη, στήριξη στην Αιθιοπία για το Μεγάλο Φράγμα της Αναγέννησης, σχέσεις με το Ισραήλ και υποστήριξη των παραστρατιωτικών RSF στο Σουδάν).
«Ένας σύμμαχος που μόνο καταναλώνει»: Η αλλαγή παραδείγματος στο Ριάντ
Η ρητορική που διαμορφώνεται στους σαουδαραβικούς ηγετικούς κύκλους είναι εξαιρετικά σκληρή. Ο πρώην σύμβουλος της βασιλικής οικογένειας σημείωσε χαρακτηριστικά ότι «η Αίγυπτος απλώς λαμβάνει οικονομική βοήθεια χωρίς να προσφέρει απολύτως τίποτα ως αντάλλαγμα», προσθέτοντας πως το Κάιρο αντιμετωπίζεται πλέον ως ένας οικονομικός «εξαρτώμενος» και όχι ως ισότιμος στρατηγικός εταίρος.
Τουρκικές πιέσεις versus Σαουδαραβικής καχυποψίας
Η στάση του Ριάντ έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τους χειρισμούς της Άγκυρας. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, χαρακτήρισε δημόσια την Αίγυπτο ως «φυσικό εταίρο», εκφράζοντας την εκτίμηση ότι η ένταξή της στη συμφωνία είναι απλώς θέμα χρόνου και επίλυσης τεχνικών παραμέτρων.
Τουρκικές διπλωματικές πηγές διατείνονται ότι η Άγκυρα πρότεινε επισήμως τη συμμετοχή του Καΐρου, ισχυριζόμενες ότι το ίδιο το Κάιρο δεν ήταν επιχειρησιακά έτοιμο να ενταχθεί άμεσα. Ωστόσο, η σαουδαραβική πλευρά απορρίπτει ως «γελοία» αυτή τη διατύπωση, τονίζοντας ότι ο Σίσι θα δεχόταν πρόθυμα να υπογράψει για να αποκομίσει τα συνοδά οικονομικά οφέλη, αλλά ήταν το Ριάντ που έθεσε βέτο λόγω «σοβαρών αμφιβολιών για την αξιοπιστία του».
Η αμυντική βιομηχανία ως κριτήριο: Γιατί προτιμήθηκαν Τουρκία και Πακιστάν
Πέρα από τις πολιτικές τριβές, η σαουδαραβική ηγεσία προέβη σε μια αυστηρά τεχνοκρατική αξιολόγηση των στρατιωτικών δυνατοτήτων των εταίρων της:
Τουρκία: Διαθέτει μια από τις πλέον ταχέως αναπτυσσόμενες και τεχνολογικά προηγμένες αμυντικές βιομηχανίες παγκοσμίως, παρέχοντας αυτόνομα οπλικά συστήματα και τεχνογνωσία.
Πακιστάν: Διατηρεί τεράστιο όγκο ενόπλων δυνάμεων, πυρηνική τεχνολογία και ισχυρή εγχώρια γραμμή παραγωγής στρατιωτικού υλικού.
Αίγυπτος: Ο στρατός της χώρας επικρίνεται ότι έχει εκτρέψει τους πόρους του προς πολιτικές και επιχειρηματικές δραστηριότητες (όπως η διαχείριση εργοστασίων τροφίμων και υποδομών), παραμελώντας την παραγωγή υψηλής στρατιωτικής τεχνολογίας και αμφισβητώντας την επιχειρησιακή του ετοιμότητα.
Η διολίσθηση του Καΐρου από περιφερειακός πυλώνας στο περιθώριο
Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνει την ιστορική υποχώρηση της γεωπολιτικής επιρροής της Αιγύπτου. Ενώ το 1991 το Κάιρο αποτελούσε τον αδιαμφισβήτητο στρατιωτικό βραχίονα του Αραβικού Κόλπου (συμμετέχοντας ενεργά στην απελευθέρωση του Κουβέιτ), σήμερα ακόμα και μικρότερα κράτη, όπως το Κουβέιτ, προτιμούν να προσδεθούν στο άρμα της Συμφωνίας της Μέκκας παρά να βασιστούν στην παραδοσιακή αιγυπτιακή προστασία.
Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι, παρά τις παλαιότερες εντάσεις μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Τουρκίας, το Ριάντ θεωρεί σήμερα την Άγκυρα πολύ πιο αξιόπιστο και ισχυρό σύμμαχο από το Κάιρο.
Ανοιχτό το παράθυρο για το μέλλον
Παρά το βαρύ κλίμα και την κατηγορηματική άρνηση στην παρούσα συγκυρία, οι σαουδαραβικές πηγές ξεκαθαρίζουν ότι η πόρτα της αμυντικής συμμαχίας δεν έχει κλείσει οριστικά για την Αίγυπτο. Το Βασίλειο ξεκαθαρίζει πως, εάν υπάρξει απτή αλλαγή συμπεριφοράς και βελτίωση των αιγυπτιακών δυνατοτήτων, το πλαίσιο της Συμφωνίας της Μέκκας ενδέχεται να επανεξεταστεί μελλοντικά.
