Πίσω από την αιφνιδιαστική έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης ενδέχεται να βρίσκεται μια πολύ μεγαλύτερη πολιτική επιδίωξη: η προσπάθεια του Σαντάμ Χαφτάρ να διαδεχθεί τον πατέρα του και να διεκδικήσει την προεδρία ολόκληρης της χώρας. Η αμερικανική μεσολάβηση, ο καθοριστικός ρόλος της Τουρκίας και οι σχέσεις της οικογένειας Χαφτάρ με την Αίγυπτο και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα συνθέτουν ένα σύνθετο γεωπολιτικό σκηνικό, με άμεσες συνέπειες για τα ελληνικά συμφέροντα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Για σχεδόν επτά χρόνια, το στρατόπεδο του Χαλίφα Χαφτάρ στην ανατολική Λιβύη απέρριπτε τη θαλάσσια συμφωνία που υπέγραψε η Τουρκία με την κυβέρνηση της Τρίπολης το 2019.
Στις 20 Οκτωβρίου 2026, αυτή η στάση ανατράπηκε. Η Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης ενέκρινε το τουρκολιβυκό μνημόνιο, προκαλώντας αντιδράσεις από την Ελλάδα, την Αίγυπτο και την Κύπρο.
Τι άλλαξε τόσο δραστικά;
Μια νέα ανάλυση του Λίβυου ερευνητή Εμαντεντίν Μπάντι, που δημοσιεύθηκε στο Al Jazeera, συνδέει την απόφαση με την προσπάθεια του Σαντάμ Χαφτάρ να αποκτήσει ισχυρότερη θέση στη μελλοντική διαδοχή της εξουσίας.
Πρόκειται για μια γεωπολιτική εκτίμηση που αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω των παράλληλων διπλωματικών και στρατιωτικών εξελίξεων, χωρίς να αποδεικνύει ότι έχει ήδη συναφθεί συμφωνία για την ανάδειξή του στην προεδρία.
Ποιος είναι ο Σαντάμ Χαφτάρ και γιατί αποκτά επιρροή
Ο Σαντάμ Χαφτάρ είναι γιος του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, ο οποίος ελέγχει στρατιωτικά μεγάλο μέρος της ανατολικής και νότιας Λιβύης.
Η χώρα παραμένει διαιρεμένη ανάμεσα στην κυβέρνηση της Τρίπολης, υπό τον Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά, και στις ανατολικές αρχές που υποστηρίζονται από τις δυνάμεις του Χαφτάρ.
Αυτή η διαίρεση αποτελεί κληρονομιά της ανατροπής του Μουαμάρ Καντάφι το 2011 και των διαδοχικών συγκρούσεων που ακολούθησαν.
Ο Σαντάμ έχει αποκτήσει σημαντικές στρατιωτικές αρμοδιότητες και εμφανίζεται όλο και συχνότερα ως συνομιλητής ξένων κυβερνήσεων.
Η επιρροή του, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι έχει εξασφαλίσει τη διαδοχή του πατέρα του. Στην οικογένεια υπάρχουν και άλλα πρόσωπα με στρατιωτική και πολιτική ισχύ, ενώ οποιαδήποτε συμφωνία για το μέλλον της χώρας θα πρέπει να αντιμετωπίσει τις αντιθέσεις ανάμεσα στην ανατολική και τη δυτική Λιβύη.
Γιατί το τουρκολιβυκό μνημόνιο αφορά άμεσα την Ελλάδα
Το 2019 η Άγκυρα υπέγραψε με την τότε διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Τρίπολης συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών.
Η συμφωνία αποτυπώνει τουρκικές και λιβυκές διεκδικήσεις σε περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου, παραγνωρίζοντας, σύμφωνα με την ελληνική θέση, τα θαλάσσια δικαιώματα ελληνικών νησιών και ιδιαίτερα της Κρήτης.
Η Ελλάδα απορρίπτει το μνημόνιο ως αντίθετο στο διεθνές δίκαιο της θάλασσας και υποστηρίζει ότι δεν μπορεί να παράγει έννομες συνέπειες εις βάρος τρίτων κρατών.
Για χρόνια, η αντίθεση του στρατοπέδου Χαφτάρ δημιουργούσε ένα πρόσθετο πολιτικό εμπόδιο στις τουρκικές επιδιώξεις.
Η έγκριση από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης άλλαξε αυτό το πολιτικό δεδομένο, χωρίς να επιλύει τη νομική διαφορά.
Η Τουρκία απέκτησε ένα νέο επιχείρημα υπέρ της συμφωνίας, ενώ Αθήνα και Κάιρο εξέφρασαν την αντίθεσή τους.
Η εκτίμηση ότι ο Σαντάμ επιδιώκει την υποστήριξη της Άγκυρας
Σύμφωνα με την ανάλυση του Εμαντεντίν Μπάντι, η επικύρωση του μνημονίου δεν πρέπει να εξετάζεται μόνο ως αλλαγή στην εξωτερική πολιτική της ανατολικής Λιβύης.
Η Αίγυπτος διασφαλίζει την ασφάλεια της Λιβύης και όχι η Τουρκία
Ο ερευνητής εκτιμά ότι ο Σαντάμ Χαφτάρ προσπαθεί να εξασφαλίσει τη συναίνεση της Τουρκίας για μια μελλοντική πολιτική διευθέτηση που θα μπορούσε να τον φέρει στην κορυφή της λιβυκής εξουσίας.
Η Τουρκία διαθέτει ισχυρή επιρροή στη δυτική Λιβύη, ενώ τα τελευταία χρόνια έχει αποκαταστήσει διαύλους επικοινωνίας και με το στρατόπεδο Χαφτάρ.
Υπό αυτό το πρίσμα, η έγκριση του μνημονίου ερμηνεύεται ως κίνηση προσέγγισης προς την Άγκυρα.
Δεν υπάρχει, πάντως, δημόσια επιβεβαιωμένη συμφωνία σύμφωνα με την οποία η Τουρκία δεσμεύθηκε να στηρίξει τον Σαντάμ στην προεδρία ως αντάλλαγμα για τη θαλάσσια οριοθέτηση.
Ο άνθρωπος του Τραμπ και η προσπάθεια συμφωνίας για τη Λιβύη
Στο παρασκήνιο εμφανίζεται και η Ουάσιγκτον.
Ο Μασάντ Μπούλος, ανώτερος σύμβουλος του Ντόναλντ Τραμπ για αραβικά και αφρικανικά ζητήματα, συνδέεται με προσπάθειες αμερικανικής μεσολάβησης για την προσέγγιση των αντίπαλων λιβυκών στρατοπέδων.
Η αμερικανική επιδίωξη αφορά την εξεύρεση μιας πολιτικής διευθέτησης που θα μπορούσε να περιορίσει την παρατεταμένη διαίρεση της χώρας.
Συντριπτικό μπλόκο στον ΟΗΕ! Ελλάδα, ΕΕ, Κύπρος, Αίγυπτος, Μπαχρέιν και ΗΑΕ κηρύσσουν άκυρο το τουρκολιβυκό μνημόνιο
Σύμφωνα με την ανάλυση Μπάντι, ο Σαντάμ ελπίζει ότι μια τέτοια διαδικασία θα του επιτρέψει να διεκδικήσει κεντρικό πολιτικό ρόλο, ακόμη και την προεδρία.
Ωστόσο, δεν έχει ανακοινωθεί αμερικανικό σχέδιο που να ορίζει τον Σαντάμ Χαφτάρ ως μελλοντικό πρόεδρο.
Η συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών σε διπλωματικές επαφές δεν ισοδυναμεί με επίσημη υποστήριξη συγκεκριμένου διαδόχου.
Οι στρατιωτικές συνομιλίες στην Άγκυρα
Η τουρκική εμπλοκή αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον μετά τις συνομιλίες που πραγματοποιήθηκαν στην Άγκυρα στις 23 Οκτωβρίου.
Στη συνάντηση συμμετείχαν ο Σαντάμ Χαφτάρ, ως εκπρόσωπος των στρατιωτικών δυνάμεων της ανατολικής Λιβύης, και ο Αμπντουσαλάμ αλ Ζούμπι, αναπληρωτής υπουργός Άμυνας της κυβέρνησης της Τρίπολης.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν προτάσεις για ενοποίηση των αντίπαλων στρατιωτικών δομών.
Σύμφωνα με πληροφορίες λιβυκών και τουρκικών μέσων, εξετάστηκε η δημιουργία κοινής διοίκησης στη Σύρτη.
Οι διαφορές, ωστόσο, ως προς το ποιος θα έχει την πολιτική εποπτεία του ενιαίου στρατού δεν επέτρεψαν την ολοκλήρωση συμφωνίας.
Οι συνομιλίες δείχνουν ότι η Άγκυρα συμμετέχει ενεργά στις προσπάθειες αναδιάταξης των στρατιωτικών ισορροπιών της Λιβύης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει ήδη επιτευχθεί ενοποίηση.
Η απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ
Μια ακόμη σημαντική εξέλιξη προηγήθηκε της επικύρωσης του τουρκολιβυκού μνημονίου.
Στις αρχές Οκτωβρίου, η Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης απομάκρυνε από την προεδρία της τον Αγκίλα Σάλεχ, ο οποίος κατείχε τη θέση για περίπου 12 χρόνια.
Ο Σάλεχ διατηρούσε στενές σχέσεις με την Αίγυπτο και είχε αντιταχθεί στη συμφωνία με την Τουρκία.
Στη θέση του αναδείχθηκε ο Αλ Σαλχίν Αμπντουλνάμπι, ο οποίος είχε προηγουμένως διατελέσει επικεφαλής της κοινοβουλευτικής επιτροπής φιλίας Λιβύης–Τουρκίας.
Ο Μπάντι συνδέει αυτή την αλλαγή με την προσπάθεια αναδιάταξης των εσωτερικών συσχετισμών υπέρ του Σαντάμ Χαφτάρ.
Η χρονική αλληλουχία των γεγονότων ενισχύει το ενδιαφέρον για τη συγκεκριμένη εκτίμηση, αλλά δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι όλες οι αποφάσεις αποτελούσαν μέρος ενιαίου σχεδίου διαδοχής.
Ο αδελφός που μπορεί να αλλάξει τους συσχετισμούς
Ο Σαντάμ δεν είναι το μοναδικό μέλος της οικογένειας Χαφτάρ με επιρροή στον στρατιωτικό μηχανισμό.
Ο αδελφός του, Χάλεντ Χαφτάρ, έχει αναλάβει υψηλές στρατιωτικές αρμοδιότητες και, σύμφωνα με την ανάλυση του Al Jazeera, διατηρεί στενότερες σχέσεις με την Αίγυπτο.
Αυτό δημιουργεί ένα ενδεχόμενο διαφορετικών επιλογών για το μέλλον της ανατολικής Λιβύης.
Εάν το Κάιρο θεωρήσει ότι ο Σαντάμ πλησιάζει υπερβολικά την Τουρκία, θα μπορούσε να ενισχύσει τις σχέσεις του με άλλα πρόσωπα του ίδιου στρατοπέδου.
Προς το παρόν, όμως, δεν υπάρχει επιβεβαιωμένη αιγυπτιακή απόφαση στήριξης του Χάλεντ ως εναλλακτικού διαδόχου.
Η πιθανή αντιπαλότητα των δύο αδελφών αποτελεί μέρος της ευρύτερης ανάλυσης για τις ισορροπίες μέσα στην οικογένεια Χαφτάρ.
Η Αίγυπτος και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα
Οι δύο σημαντικότεροι παραδοσιακοί υποστηρικτές του Χαλίφα Χαφτάρ είναι η Αίγυπτος και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Το Κάιρο αντιμετωπίζει τη Λιβύη ως ζήτημα άμεσης εθνικής ασφάλειας, καθώς οι δύο χώρες μοιράζονται εκτεταμένα χερσαία σύνορα.
Η Αίγυπτος έχει επίσης ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις θαλάσσιες οριοθετήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Γι' αυτό αντέδρασε στην επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου, υποστηρίζοντας ότι δεν έχει έννομες συνέπειες εις βάρος των αιγυπτιακών δικαιωμάτων.
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, από την άλλη πλευρά, διατηρούν πολυετείς σχέσεις με τις δυνάμεις του Χαφτάρ.
Ο Μπάντι εκτιμά ότι ο Σαντάμ επιχειρεί να διατηρήσει ταυτόχρονα την υποστήριξη του Άμπου Ντάμπι και την προσέγγιση με την Άγκυρα.
Πρόκειται για δύσκολη ισορροπία, καθώς οι δύο χώρες έχουν διαφορετικά συμφέροντα σε επιμέρους περιφερειακά μέτωπα.
Τι σημαίνουν οι εξελίξεις για την Ελλάδα
Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με μια διαφορετική πραγματικότητα στη Λιβύη.
Το στρατόπεδο Χαφτάρ, το οποίο άλλοτε αποτελούσε βασικό αντίβαρο στην τουρκική επιρροή, έχει προχωρήσει σε σημαντική προσέγγιση με την Άγκυρα.
Η επικύρωση του μνημονίου από την ανατολική Βουλή δεν αλλάζει αυτομάτως τα θαλάσσια δικαιώματα της Ελλάδας, αλλά μεταβάλλει το πολιτικό περιβάλλον στο οποίο διεξάγεται η διπλωματική αντιπαράθεση.
Η Αθήνα διατηρεί τη θέση ότι η συμφωνία του 2019 είναι αντίθετη στο διεθνές δίκαιο.
Παράλληλα, Ελλάδα και Αίγυπτος βρίσκονται σε συζητήσεις για πιθανή επέκταση της μεταξύ τους οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών ανατολικότερα, προς την Κύπρο.
Για την ελληνική διπλωματία, το ζητούμενο είναι να παρακολουθεί όχι μόνο τις επίσημες αποφάσεις της Λιβύης, αλλά και τις μεταβαλλόμενες σχέσεις ανάμεσα στην οικογένεια Χαφτάρ, την Τουρκία, την Αίγυπτο και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Θα φτάσει τελικά ο Σαντάμ στην προεδρία;
Η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου, η αλλαγή στην ηγεσία της ανατολικής Βουλής και οι στρατιωτικές επαφές στην Άγκυρα αποτελούν πραγματικές εξελίξεις.
Το αν συνδέονται με ένα ολοκληρωμένο σχέδιο ανάδειξης του Σαντάμ Χαφτάρ στην προεδρία παραμένει αντικείμενο γεωπολιτικής ανάλυσης.
Για να προκύψει οποιαδήποτε νέα κεντρική εξουσία στη Λιβύη, θα χρειαστεί συμφωνία ανάμεσα σε ανταγωνιστικά πολιτικά και στρατιωτικά κέντρα.
Το βέβαιο είναι ότι η μεταστροφή της ανατολικής Λιβύης απέναντι στην Τουρκία έχει ήδη επηρεάσει τους περιφερειακούς συσχετισμούς. Το ερώτημα είναι αν αυτή η προσέγγιση θα περιοριστεί σε συμφωνίες και στρατιωτική συνεργασία ή θα αποκτήσει καθοριστικό ρόλο στη μελλοντική ηγεσία της χώρας.
